ons land - focus

 

De Frankische Periode - De Merovingers
Hoe leefden de eerste Franken?
De Bekering van Vlaanderen (500-751)
De Frankische Periode - De Karolingers
De Karolingen in de Nederlanden
De Bekering van Vlaanderen (751-987)
Karel De Grote
De schok van nieuwe invasies
"Van de Noormannen, verlos ons Heer"
Boudewijn met de Ijzeren Arm
schaakt Judith
Home
           
banner
Karel de Grote

Karel de Grote en het buitenland - Italië en het pausdom

Toen Karel bijna zes jaar oud was, had hij dus al kennis gemaakt met de paus van Rome, toen hij hem in 753 tot bij zijn vader in Ponthion in centraal Frankrijk bracht. Daardoor werd het verbond bekrachtigd waardoor Italië een belangrijke plaats kreeg in het politieke bewustzijn aan het hof van Pippijn. Een paar jaar eerder, in 751, had Pippijn, die zich tot 'vorst' en hofmeier had opgewerkt, gebruik gemaakt van een pauselijk rapport om een einde te maken aan de dynastie van de Merovingers. Childerik III, de laatste Merovingische schaduwkoning, liet hij in het klooster opsluiten. Omdat Pippijns broer Karloman al in 747 in het klooster was gegaan, werd Pippijn door een overeenkomst met de hoge adel en geestelijkheid in Soissons tot koning uitgeroepen.

Kroning van een Frankische prins; miniatuur uit een negende-eeuws manuscript - Evangeliarium van Lotharius. Waarschijnlijk is de gekroonde Pippijn de Korte (Bibliothèque Nationale, Parijs).

Kroning van een Frankische prins; miniatuur uit een negende-eeuws manuscript - Evangeliarium van Lotharius. Waarschijnlijk is de gekroonde Pippijn de Korte (Bibliothèque Nationale, Parijs).

Paus Zacharias, de laatste Griek op Petrus' stoel, had in navolging van Augustinus in zijn juridisch advies laten weten dat de koninklijke titel en de machtsuitoefening, de naam en de reële inhoud, moesten samengaan. Volgens hem maakte volgens de goddelijke orde dan ook alleen Pippijn - en niet de zwakke Childerik - aanspraak op de functie en titel van koning. Einhard hechtte er zelfs na twee generaties nog belang aan om een vertekend beeld te geven van de late Merovingische heerschappij, en op die manier de toch wel ongehoorde politieke daad om komaf te maken met het erfelijk koningschap te verdoezelen. Voor een dergelijke gewaagde onderneming was de instemming van de hoogste geestelijke autoriteit in elk geval noodzakelijk. Die pauselijke steun zorgde voor een langdurige en heel bewuste band tussen de nieuwe koninklijke dynastie en de kerk van Rome. Op politiek vlak betekende dit ook dat Langobardisch Italië binnen de Frankische invloedsfeer kwam.

Het Langobardische Rijk op zijn hoogtepunt in 751.

Het Langobardische Rijk op zijn hoogtepunt in 751.

Het Apennijns schiereiland was sinds de Langobardische verovering van Noord-Italië en gebieden in centraal en zuidelijk Italië in het jaar 568 feitelijk in drie gedeeld binnen het latere Lombarije, met Pavia als hoofdstad. Later werden nog de hertogdommen Spolete en Benevento toegevoegd, ook de nog resterende Byzantijnse bezittingen in de buurt van Napels en Calabrië, vooral Sicilië, en het dukaat van Rome, als grondgebied van de paus, die sinds Gregorius de Grote († 604) in grote mate de administratieve bevoegdheden van de ooit door Constantinopel benoemde 'dux' had overgenomen. Tegelijk bezat de kerk van Rome - zeker in de omgeving van de Eeuwige Stad, maar ook in het Zuiden en op Sicilië - een groot aantal belangrijke latifundia, zogenaamde 'patrimonia'. Heel vaak waren die echter hun machtspositie verloren. De paus maakte ook in feit en in rechte aanspraak op delen van het exarchaat van Ravenna, de uiterste grenspost van Byzantium in Opper-Italië, die in 751 in handen van de Langobardische koning Aistulf was gevallen. Na de verovering van het exarchaat maakte het deel uit van de Langobardische veroveringsstrategie om Rome te onderwerpen.

Munt met afbeelding van Aistulf, koning der Longobarden van 749 tot 756.

Munt met afbeelding van Aistulf, koning der Longobarden van 749 tot 756.

De paus was zich van dit gevaar bewust en vroeg de Franken om bijstand. Rekening houdend met de edelen in zijn rijk, kon of wilde Karels vader, Pippijn, geen garanties geven. Er was ook geen sprake van hulp uit Byzantium, niet alleen omdat het keizerrijk zich moest verdedigen tegen de dubbele wurggreep van zijn tegenstanders op de Balkan en in het Nabije Oosten, op zee en op het land, maar ook omdat er tussen Rome en Byzantium op theologisch en godsdienst-politiek vlak een wig was gedreven. Het Griekse Oosten en het Latijnse Westen leefden in gespannen verhoudingen naast elkaar, vooral sinds aan de patriarch van Constantinopel de geestelijke bevoegdheid van Romeinse pontifex over Calabrië, Sicilië en de Illyrische kust was verleend.

Ten aanzien van die latente spanningen bleven voor een pausdom dat in zijn politieke bestaan was bedreigd vooral de Franken als mogelijke partners over, zeker nu daar een nieuwkomer als koning op de troon zat. De demonstratieve tocht van Stefanus II over de grote Sint-Bernardpas bezegelde het pact. Met de intrede van de jonge Karel in de geschiedenis is ook nog een ander aspect verbonden, dat op termijn moest zorgen voor een band tussen het rijk ten noorden van de Alpen en het pauselijk gebied ten zuiden van de Alpen: de gespannen dualiteit tussen 'regnum' en 'sacerdotium', keizer en paus, staat en kerk, kwam in 754 op Frankisch grondgebied tot stand. In de kloosterkerk van Saint-Denis, bij Parijs, zalfde de paus op 28 juli 754 Pippijns zonen Karel en Karloman tot koningen, naar het voorbeeld van het Oude Testament, en ook Karels moeder Bertrada werd ceremonieel gezegend.

Graftombe van Pippijn en Bertrada in de kloosterkerk van Saint-Denis, nabij Parijs.

Graftombe van Pippijn en Bertrada in de kloosterkerk van Saint-Denis, nabij Parijs.

Bovendien kregen de koningen de titel van 'patricius Romanorum', Romeinse patriciërs, een hoge rang die aan de Byzantijnse nomenclatuur was ontleend, maar met betrekking tot de bewoners van de eeuwige stad een onduidelijke betekenis had. Tegelijk beëdigde de Heilige Vader Pippijn, zijn zonen en hun erfgenamen als enige en eeuwige dragers van de Frankische kroon! Als tegenprestatie beloofde de koning aan de kerk van Rome een aanzienlijk stuk land op het Apennijns schiereiland tijdens een plechtig ceremonieel, dat later door zijn zoon Karel en zijn kleinzoon Lodewijk werd aangepast en bekrachtigd in de zogenaamde 'Pippijnse schenking'. Rome zou het exarchaat van Ravenna (met Venetië en Istrië) in bezit krijgen, delen van het Langobardische koninkrijk, langs de fictieve lijn Luna-Monselice dwars door Opper-Italië, en wellicht ook de Langobardische hertogdommen die daar in het zuiden bij aansloten. Misschien was er ook alleen maar sprake van de patrimonia die in die streken aan de Roomse kerk waren onttrokken. De oorkonde van 754 is verloren gegaan, net als de later versies van 773 en 817. Over de aard en de omvang van de schenkingen blijft dan ook onzekerheid bestaan. Vertrouwd als hij was met de politieke geografie van Italië en de bestaande machtsstructuren, is het aannemelijk dat Karel na de militaire verovering van het rijk van de Langobarden in 773/774 heeft beknibbeld op het oorspronkelijke concept van overdracht, om de Frankische hegemonie in Noord- en Midden-Italië niet in gevaar te brengen. Wat er ook van zij, in 754, ten tijde van Karels vader, werd de geboorte ingeluid van de latere Kerkelijke Staat die in de twaalfde eeuw en ook nog eens tijdens de Renaissance zijn grootste uitbreiding heeft gekend. Die staat werd na de Italiaanse eenmaking in de 19e eeuw ingeperkt en na de Lateraanse verdragen van 1929 tot een piepklein mini-staatje - Vaticaanstad - gereduceerd, maar de pontifex maximus is tot op de dag van vandaag wel zeker van een onaangevochten positie als soeverein heerser en absoluut monarch. De overdracht van bezittingen en rechten had in die tijd een enorme historische impact en werd in Rome omstreeks 780 bekrachtigd door nog een ander document, dat als de beroemdste vervalsing van de hele Europese geschiedenis bekend staat: de zogenaamde 'Constantijnse Schenking'.

Afbeelding van de zogenaamde "Constantijnse Schenking". Volgens deze oorkonde zou keizer Constantijn de Grote (272–337) het wereldlijke oppergezag van het Westen hebben overgedragen aan paus Silvester I, als dank voor zijn overwinning op Maxentius. Achteraf is het onomstotelijk bewezen dat de schenking een 8e eeuwse vervalsing was.

Afbeelding van de zogenaamde "Constantijnse Schenking". Volgens deze oorkonde zou keizer Constantijn de Grote (272–337) het wereldlijke oppergezag van het Westen hebben overgedragen aan paus Silvester I, als dank voor zijn overwinning op Maxentius. Achteraf is het onomstotelijk bewezen dat de schenking een 8e-eeuwse vervalsing was.

In een uitgebreide oorkonde draagt de Romeinse keizer, Constantijn de Grote († 337), als dank voor de genezing van een dodelijke ziekte, de macht over het volledige West-Romeinse rijk - inclusief de eilanden - over aan paus Silvester I en verleent hem tegelijk de insignes van de keizerlijke macht. Uit eerbied voor Petrus en zijn opvolgers, de pausen, ziet de keizer verder af van elke machtsuitoefening in Rome, schenkt hem de keizerlijke residentie, het Lateraanse paleis, en trekt zich terug in een nieuwe vestiging aan de Bosporus, het nieuwe Rome ofte Constantinopel. De gebiedstoewijzingen bleven zeer vaag, en deze tekst bood dan ook een juridische basis voor zeer verregaande pauselijke aanspraken. Het was ook een nadeel dat de wereldlijke rechten van de kerk van Rome door de keizer werden toegekend. Het document motiveerde evenwel de dubbele functie van de paus als opperste priester en als soeverein vorst, gelijkgesteld aan de keizer.

Karel groeide in die jaren op in een omgeving die van een eerder beperkt Frankisch gebied naar 'Europese' dimensies evolueerde. Bovendien bestonden er sinds Pippijns laatste jaren al diplomatieke contacten met het Oosten, met Byzantium en Damascus/Bagdad. Het fundament van de Frankische politiek bleef op lange termijn het verbond tussen de koning en de opvolgers van Petrus. Het pausdom kreeg effectieve steun, ook militair, tegen de Langobarden, en het koninkrijk der Karolingers, kreeg een religieuze en geestelijke grondslag door de pauselijke zalving en door de band met de opvolgers van de apostelkoning. Als heersers 'bij Gods genade' - de officiële titel sinds 768 - voelden de nieuwe koningen zich spiritueel ver boven hun Merovingische voorgangers verheven. Bovenop het charisma dat blijkbaar uit een duister verleden was overgeleverd, het Germaans-Frankische magische 'koningsheil', kwam nu het religieus geïnspireerde van de 'christus domini', de gezalfde des Heren, wat tegelijk de sacrale aura van het Oude Testament en zijn door God uitverkoren koningen, met name David en Salomon, opriep. De koninklijke heerschappij kreeg daardoor een extra spirituele dimensie. Een dergelijke sacralisering van de macht werd al duidelijk zichtbaar onder Karel de Grote, door de manier waarop de koninklijke oorkonde vorm was gegeven: de vervanging van het gewone kruis aan het begin van de tekst door het chrismon, de symbolische aanroeping van Jezus Christus en het kruis als monogram. Bovendien werd in het zegel door de afbeelding van de keizer of een filosoof in zekere zin aan de antieke Oudheid gerefereerd.

Karolingisch ivoor dat sterk gelijkt op de Byzantijnse kunst uit die tijd (Museo Bargello, Florence).

Karolingisch ivoor dat sterk gelijkt op de Byzantijnse kunst uit die tijd (Museo Bargello, Florence).

De heerser 'gratia dei' - 'bij de gratie van God' - werd door zijn verheven positie een bemiddelaar tussen hemel en aarde, tussen God en de mensen. Ook al had slechts een klein gedeelte van de tijdgenoten toegang tot deze gedachte- en voorstellingswereld, door de overgebleven monumenten, de met ivoor beklede boekomslagen, en vooral door de overgeleverde miniaturen in de kostbare handschriften heeft deze christelijke visie op het koningschap ertoe geleid dat de Europese monarchieën vandaag nog steeds een zekere grootsheid uitstralen en nog steeds fascineren. Het is met Pippijn en Karel dat deze reeks van sacrale koningen een aanvang neemt. Ook het dubbele gezicht van de Roomse paus als hoogste priester én soeverein heerser, gaat terug op de vroege Karolingische tijd.

Kaart van het Karolingische Rijk met aanduiding van het Frankische gebied bij de troonsbestijging van Karel de Grote en de gebieden die tijdens zijn heerschappij veroverd werden.

Kaart van het Karolingische Rijk met aanduiding van het Frankische gebied bij de troonsbestijging van Karel de Grote en de gebieden die tijdens zijn heerschappij veroverd werden.

Het rijk der Franken was sinds Clovis († 511) en later onder de invloed van de hofmeiers tot een forse machts- en gebiedsuitbreiding gekomen. Behalve Austrasië, Neustrië en Bourgondië (met uitsluiting van het huidige westen van Zwitserland en de Franse Jura) hadden de Franken door de verovering van de Provence en Septimanië (Narbonne) de Middellandse Zee bereikt, Thüringen en de streek van de Main, het latere 'Franken', konden eraan worden toegevoegd. Friesland kwam tot aan de grensrivier de Lauwers onder Frankische invloed, in 746 was Alemannië ingelijfd, nadat de hertogen er aan de kant werden gezet. Ten zuiden van de Loire werd Aquitanië met succes aangevallen, maar het kon voor 768, het sterfjaar van Koning Pippijn, niet volledig worden ingenomen. Alleen het buurland Beieren, dat de doorgang tot het Alpengebied en Italië kon garanderen, werd nog autonoom geregeerd. De hertog van Beieren, Tassilo III, een neef van Karel, was bovendien een schoonzoon van Desiderius, de koning van de Langobarden, in die tijd de belangrijkste tegenstander van de kerk van Rome. Deze constellatie was potentieel conflictueus, vooral omdat het Frankische rijk zichzelf sinds 751 als verdediger van het pausdom had opgeworpen. Op diplomatiek gebied werden al plannen gesmeed om de zoon van basileus Constantijn V, de latere Leo IV, in het huwelijk te laten treden met Pippijns enige dochter Gisela, de zuster van Karel, maar dit ging niet door. In Gentilli vond in 767 een synode plaats waarbij koning Pippijn aanwezig was, en waar de theologische verschillen tussen 'Grieken' en 'Romeinen' kenbaar werden gemaakt.

Tijdens de laatste jaren van zijn bewind knoopte Pippijn diplomatieke betrekkingen aan met het Oosten en ontving in 768 gezanten van de kalief, die een Frankische delegatie begeleidden bij hun terugkeer uit Azië. Blijkbaar zagen de nieuwe heersers in het Oosten, de Abbasiden, de westerse Frankische macht als een bondgenoot tegen hun grootste concurrenten, de Omajjaden die op het Iberische schiereiland woonden. Die waren in het noorden doorgestoten tot aan de Ebro, en het was te verwachten dat ze spoedig zouden oprukken tegen de Franken en Aquitanië ten val zouden brengen. Het hoefde niet noodzakelijk een militaire confrontatie te zijn zoals in 732, toen Karels grootvader, Karel Martel, de Arabische aanval bij Tours en Poitiers ten zuiden van de Loire met succes had weten af te slaan.

Door de goede betrekkingen tussen Karel en Haroen-al-Rasjid nam de handel tussen Europa en de islamitische wereld toe. Deze stof kwam uit Iran in de achtste eeus (Textiel Museum, Lyon).

Door de goede betrekkingen tussen Karel en Haroen-al-Rasjid nam de handel tussen Europa en de islamitische wereld toe. Deze stof kwam uit Iran in de achtste eeus (Textiel Museum, Lyon).

De contacten van de Franken met Constantinopel en Bagdad, de nieuwe residentie van de Abbasiden, werden onder Karel nog geïntensifieerd. De Karolingers konden in geen geval als bekrompen en provinciaal worden beschouwd wat hun 'buitenlandse politiek' betreft. De begrippen 'binnenlandse' en 'buitenlandse' politiek maakten op dat moment nog geen deel uit van de algemene politieke opvattingen - de perceptie van aristotelische categorieën en hun toepassing in de geestelijke en politieke werkelijkheid zou nog eeuwenlang op zich laten wachten. Net zoals de latere koningen waren Karel en zijn tijdgenoten er zich wel terdege van bewust dat koningschap en uitoefening van de macht zich op verschillende vlakken situeerden en dat ze bestonden uit een combinatie van activiteiten die op het binnenland en op het buitenland waren gericht. Die tweeledigheid van buiten en binnen was het schema waarop Suetonius zijn beschrijvingen van de keizerlevens had gebaseerd, die voor Einhard tot voorbeeld werden. Ook in Karels 'politieke' testament van 806 wordt de erfenis van zijn drie zonen in grote lijnen geregeld in overeenstemming met de vereisten van de binnenlandse en buitenlandse aangelegenheden.

Ook in de bepalingen over de verdeling van het rijk die koning Pippijn kort voor zijn dood op 24 september 768, met instemming van de wereldlijke en geestelijke machten, voor zijn zonen Karel en Karloman vastlegde, wordt het bestuur van twee deelrijken onderscheiden van de gemeenschappelijke politieke en militaire taken op 'buitenlands' vlak. Het testament was gebaseerd op een ouder plan uit 742 en bepaalde dat het rijk zou worden verdeeld in twee delen die als het ware boven elkaar waren gelegen. Karel, de oudste, erfde het 'Rijk der Austrasiërs', en bijgevolg ook Francia in het noorden, Friesland, de Frankische gebieden in de Mainstreek, Thüringen en het nieuw gevormde Neustrië tussen de Seine en de Loire, dat kon fungeren als doorsteekgebied naar Aquitanië, waarvoor nog steeds werd gevochten. Karloman kreeg de Provence, Septimanië, Bourgondië, de Elzas, Alemannië en gedeeltelijk het vroegere Neustrië, het oude Merovingische gebied dat tussen de Seine, de Somme, de Aisne en de Oise was gelegen en waarin de kroningssteden Soissons en Reims en belangrijke versterkingen zoals Compiègne, Verberie of Ponthion waren gelegen. Aquitanië moest door beide koningen samen worden onderworpen.

Graf van Carloman I langs Ermentrude van Orléans in de kloosterkerk van Saint-Denis.

Graf van Karloman I langs Ermentrude van Orléans in de kloosterkerk van Saint-Denis.

Op 9 oktober 768, op het feest van de heilige Dionysus, die door de Franken bijzonder werd vereerd, traden Karel en Karloman in de vlak bij elkaar gelegen steden Soissons en Noyon allebei officieel in hun ambt en lieten daarbij hun koninklijke macht en evenwaardigheid blijken. Ze gaven ook allebei de naam van hun vader Pippijn, de belangrijkste naam van hun geslacht, aan hun eerstgeboren zoon. Dit zou een van de zeldzame tekenen van broederlijke samenhorigheid zijn. Verholen rivaliteit veranderde snel in openlijke vijandschap. Karloman, de jongste van beide broers, die in 771 onverwacht overleed, werd niet begraven aan de zijde van zijn ouders in Saint-Denis en zijn nagedachtenis werd door zijn broer niet met geschenken geëerd. Zelfs zijn naam werd helemaal uit het geheugen gewist doordat de naam van Karels derde zoon Karloman in 781 werd veranderd in Pippijn. Karel sloot de zonen van zijn broer meteen uit als toekomstige erfgenamen van het rijk van hun vader en liet voor hen het vaderlijke opvolgingsrecht niet gelden. De aanleiding voor het conflict tussen Pippijns zonen zou een verschillende opvatting over de aanpak van Aquitanië zijn geweest. Tijdens een veldtocht ten zuiden van de Loire zou Karloman hebben geweigerd om zijn broer met de wapens bij te staan.