ons land - focus

 

De Vroege Middeleeuwen
Het H. Roomse Rijk van de Duitse Natie
Ontstaan en bloei van de vorstendommen (Vlaanderen en Brabant)
De Kruistochten
Godfried van Leuven wordt hertog van Neder-Lotharingen
Nieuwpoort krijgt zijn stadsrecht
De Vlamingen winnen de
Guldensporenslag
De hertogen van Brabant bezweren de Blijde Inkomst
Ontstaan en bloei van de vorstendommen (Henegouwen en Luik)
Limburg in de Middeleeuwen
Limburgse middeleeuwse steden
Home
           
banner
Clauwaerts & Leliaerts

De Middeleeuwen - Ontstaan en bloei van de vorstendommen (Deel 1: Vlaanderen en Brabant)

Na het uiteenvallen van het Karolingische rijk trachten de vorstendommen een onafhankelijke koers te varen ten aanzien van hun soeverein. Ten westen van de Schelde onttrekt het graafschap Vlaanderen zich heel snel van de macht van de Franse koning. In de gebieden tussen Maas en Schelde wordt de autoriteit van de Duits koning aangevochten, in het bijzonder door de graven van Henegouwen en Brabant.

Het prinsbisdom Luik is wat dat betreft een buitenbeentje. Het ontstaat rond het jaar 1000 met de hulp van de keizer om duidelijke grenzen te stellen aan de drang naar zelfbestuur van de graven. Hoewel het prinsbisdom geleid word door een bisschop, raakt het tijdens de middeleeuwen betrokken bij vele politieke twisten.

Vanaf de 10e eeuw duiken nog meer kleine vorstendommen op: het graafschap Namen en de hertogdommen Limburg, Luxemburg en Stavelot-Malmedy. Ondanks het iets bescheidener lot dat hen wacht, spelen ze zeker een rol in de ontwikkeling van de vier voornaamste vorstendommen.

Het graafschap Vlaanderen van het jaar 1000 tot Lodewijk van Male

Kaart van het Graafschap Vlaanderen met wijzigende grenzen in de periode 850 - 1350.

Kaart van het Graafschap Vlaanderen met wijzigende grenzen in de periode 850 - 1350.

Tussen het Verdrag van Verdun en het jaar 1000 ontstaat tussen kust en Schelde het graafschap Vlaanderen. Door de opkomst van de eerste steden (Brugge en Gent), groeit dat vorstendom al snel uit tot een krachtig geheel.

Het geslacht van de Baldwinen

Afbeelding met enkele graven en gravinnen van Vlaanderen. Links onderaan staat Boudewijn IV, de stamvader van de Baldwinen.

Afbeelding met enkele graven en gravinnen van Vlaanderen. Links onderaan staat Boudewijn IV, de stamvader van de Baldwinen.

In 1012 geeft de Duitse koning Hendrik II Valenciennes, Walcheren, de Vier Ambachten (Zeeland) en het kasteel van Gent in leen aan Boudewijn IV van Vlaanderen. Op de plechtige Rijksdag van Keulen in 1056, behoudt diens zoon Boudewijn V de veroverde gebieden ten oosten van de Schelde en Zeeland. De graaf krijgt zelfs nog een nieuw leen: Brabant. Dat strekt zich uit tot de Dender. Bij Kroonvlaanderen, een leen van Frankrijk, komt nu ook Rijksvlaanderen, een leen van het Heilig Roomse Rijk.

In 1051 sterft Herman van Bergen, de graaf van Henegouwen. Zijn weduwe, Richildis, trouwt met Boudewijn VI. Zo ontstaat er een personele unie tussen Vlaanderen en Henegouwen. De dood van Boudewijn VI betekent niet alleen het einde van deze unie, maar ook het begin van een reeks twisten rond zijn opvolging. Zijn broer Robrecht de Fries eist Vlaanderen op en verslaat in 1071 te Kassel (Cassel) Arnold III, de zoon van Boudewijn. Arnold sneuvelt op het slagveld. Zo maakt Robrecht I zich meester van Vlaanderen en houdt Boudewijn, de zoon van Richildis, enkel Henegouwen over. Nog voor het einde van 1076, heeft Robrecht de Fries ook de streek van Cambrai (Kamerijk) aan zijn territorium toegevoegd.

Ondanks het verdrag met de koning van Engeland, in 1001 of 1006, blijft de graaf van Vlaanderen in de eerste plaats een trouwe vazal van de Franse koning. In 1120 sluit Karel de Goede een duurzame vrede met Hendrik III van Engeland. Karel steunt immers in belangrijke mate de ontwikkeling van de steden, die hem een financieel voordeel opleveren. Hij beperkt echter tezelfdertijd de ambities van de adel, die in opstand zal komen. Zijn opvolgers voeren dezelfde politiek, maar ook zij blijven voor de grondstof voor hun textielindustrie afhankelijk van Engeland.

Van de crisis van 1127-1128 tot de hereniging van Vlaanderen en Henegouwen

Op de afbeelding Karel de Goede, opvolger van Boudewijn VI als Graaf van Vlaanderen.

De dood van Boudewijn VI, in 1119, betekent het einde van de dynastie van de Baldwinen. Karel van Denemarken (Karel de Goede), de kleinzoon van Robrecht I, volgt hem op. Hij jaagt de adel zodanig tegen zich in het harnas dat hij in 1127 brutaal vermoord word in de Brugse Sint-Donaaskerk. Zijn dood leidt tot een crisis die twee jaar lang zal aanslepen.

De Franse koning Lodewijk VI slaagt erin om als soeverein en met de hulp van de adel zijn 'kandidaat' Willem Clito op te dringen. Hoewel hij een kleinzoon is van Willem de Veroveraar, is hij een aartsvijand van de Engelse koning Hendrik III. Die aanvaardt de hele situatie niet en organiseert een campagne tegen Clito. Ondertussen maken de Vlaamse steden zich steeds meer ongerust over de anti-Engelse politiek van hun nieuwe graaf. Uiteindelijk komt Gent in opstand en verkiest het Diederik van den Elzas als nieuwe soeverein. Het hele land is gedestabiliseerd. Clito sterft tijdens het Beleg van Aalst.

Diederik van den Elzas, de uiteindelijke opvolger van Karel de Goede als Graaf van Vlaanderen.

Diederik van den Elzas, de uiteindelijke opvolger van Karel de Goede als Graaf van Vlaanderen.

De aanstelling van Diederik van den Elzas is niet alleen een kaakslag voor het Franse koninkrijk. Het betekent ook het einde van de rol van de adel en bevestigt het succes van de steden. Op die manier wordt het graafschap Vlaanderen bijna helemaal onafhankelijk. Net zoals Clito, geeft Diederik van den Elzas privileges aan enkele steden, zoals Geraardsbergen (1168), Berquin (Berkijn) (1160) en Steenwerck (Steenwerk) (1160).

Zijn zoon Filips van den Elzas verwerft via zijn huwelijk de graafschappen Vermandois, Valois, Amiénois en het hertogdom Montdidier. Zo breidt hij zijn macht uit naar het zuiden, bijna tot aan Compiègne. Filips verleent aan Arras, Gent, Ieper, Brugge, Rijsel, Douai (Dowaai), Orchies, Saint-Omer (Sint-Omaars) en Oudenaarde charters en privileges, maar dan wel van een totaal nieuw type. In ruil voor de verleende rechten, dringt hij hen een baljuw op. Dat is een door de graaf benoemde ambtenaar die heel wat betrouwbaarder is dan de edellieden van wie de functies erfelijk waren. Door het invoeren van marktgelden en geldboetes beschikt hij ook over belangrijke financiële middelen. Dat nieuwe beleid is een stuk efficiënter en speelt ook in op de eisen van de kooplui-ondernemers, die zich door de bloeiende textielindustrie verder kunnen verrijken.

In 1180 huwelijkt de graaf zijn dochter uit aan de Franse koning Filips August(us), en verpandt hij een deel van zijn gebieden als bruidsschat. In 1191 sterft Filips van den Elzas in Palestina tijdens de Derde Kruistocht. De Franse koning en zijn echtgenote laten meteen hun rechten op het graafschap gelden. Graaf Boudewijn V van Henegouwen (Boudewijn VIII van Vlaanderen) heeft zich echter al meester gemaakt van Vlaanderen. Het geschil wordt beslecht met het Verdrag van Atrecht (Arras). Filips August(us) verwerft het zuiden van het graafschap, met de steden Arras en Saint-Omer. De graaf van Henegouwen verliest het voormalige Boulogne, de Ternois en het vroegere Artois, met uitzondering van Douai. Dat territoriaal verlies wordt evenwel gecompenseerd door de vereniging van Vlaanderen en Henegouwen.

Godfried van Bouillon, soeverein van Jeruzalem
Godfried van Bouillon

De keizer van het Heilig Roomse Rijk erkent pas in 1087 deze titel, die op dat ogenblik echter niet veel meer voorstelt. De vorstendommen hebben zich gedurende de 9e eeuw ontwikkeld en Godfrieds macht reikt niet verder dan enkele versterkte plaatsen zoals Bouillon.

Het verwerven van meer grondgebied is dan ook de voornaamste reden waarom hij in 1080 keizer Hendrik IV vervoegt in zijn strijd tegen paus Gregorius VII. In 1095 geeft hij gevolg aan de oproep van paus Urbanus II om Jeruzalem te bevrijden. Hij jaar nadien verkoopt hij zijn kasteel aan de prins-bisschop van Luik. Hij krijgt het bevel over één van de vier ruiterlegers die richting Heilig Land vertrekken. De kruisvaarders behalen meerdere overwinningen op de Turken. Op 15 juli 1099 nemen ze Jeruzalem in. Hoewel andere edelen over meer militaire kracht en invloed beschikken, is het Godfried die over Jeruzalem mag regeren. Hij krijgt de titel 'Beschermer van het Heilig Graf', maar sterft een jaar later.

Nauwelijks enkele jaren na zijn dood hemelen de kroniekschrijvers van de kruistochten dit bescheiden heerschap uit de Ardennen op als een held van het christendom. Ze prijzen vooral zijn verwezenlijkingen en zijn zin voor moraal. Ze stellen hem voor als het schoolvoorbeeld van een godsvruchtige ridder en een legendarische figuur. Dat beeld wordt nog versterkt door de eerste Belgische historici van de 19e eeuw. Ze hebben van Godfried van Bouillon een echte Belgische held gemaakt, hoewel zijn wieg, zonder enige twijfel, in Boulogne-sur-Mer staat.

Godfried van Bouillon

Godfried is de zoon van Eustachius II, graaf van Boulogne tussen 1047 en 1087. Dat driftig heerschap vergezelt Willem de Veroveraar tijdens de invasie van Engeland in 1066. Hij hertrouwt met Ide van Verdun, de dochter van Godfried, hertog van Neder-Lotharingen. Godfried van Bouillon is de tweede zoon van Eustachius II. Zijn oudere broer erft dus de territoria van Boulogne. Godfried verkrijgt wel de nalatenschap van zijn oom Godfried III, de broer van zijn vrouw en hertog van Neder-Lotharingen.

Boudewijn IX en Johanna van Constantinopel

Zijn opvolger Boudewijn IX van Vlaanderen (Boudewijn VI van Henegouwen) vertrekt op kruistocht en verovert de troon van Constantinopel. Hij sneuvelt in 105 tijdens een veldslag tegen de Bulgaren. Boudewijn laat twee dochters na: Johanna, vier jaar, en Margaretha, twee jaar. Onder lichte dwang van de Franse koning huwt de oudste dochter met Ferrand van Portugal. Deze laatste kiest echter de kant van Jan zonder Land, de koning van Engeland, die het met zijn bondgenoten, de graaf van Boulogne en keizer Otto IV, opneemt tegen Filips Augustus. In 1214 bijt dit bondgenootschap in het zand tegen de Franse koning in de Slag bij Bouvines. Ferrand wordt gevangen genomen en naar Parijs gebracht, waar hij dertien jaar gevangen blijft.

Standbeeld van Boudewijn IX, Graaf van Vlaanderen te Bergen. Boudewijn was ook Graaf van Henegouwen onder de naam Boudewijn VI (vandaar het standbeeld in Bergen) en ook de eerste Latijnse keizer van Constantinopel.

Standbeeld van Boudewijn IX, Graaf van Vlaanderen te Bergen. Boudewijn was ook Graaf van Henegouwen onder de naam Boudewijn VI (vandaar het standbeeld in Bergen) en ook de eerste Latijnse keizer van Constantinopel.

Toch onderhoudt de graaf van Vlaanderen een uitstekende relatie met Engeland. De welvaart van zijn steden hangt immers in grote mate af van Engelse wol. Johanna kent ook, na de terugkeer van Ferrand, fiscale privileges toe aan andere steden (Douai, Gent, Ieper) en aan de ambachten van Brugge. Zo krijgen deze gemeenten een belangrijke autonomie, waarvan de belforten hét symbool zullen worden.

Standbeeld van Johanna van Constantinopel in het begijnhof van Kortrijk. Johanna was gravin van Vlaanderen, Zeeland en Henegouwen, van 1205 tot 1244.

Standbeeld van Johanna van Constantinopel in het begijnhof van Kortrijk. Johanna was gravin van Vlaanderen, Zeeland en Henegouwen, van 1205 tot 1244.

In Gent erkent het charter van 1228 de IX schepenen. Een overwinning voor de patriciërs, die voortdurend aan de macht blijven en een stevig monopolie binnen de stedelijke administratie verwerven. Tijdens de 13e eeuw spelen zich in andere Vlaamse steden gelijkaardige taferelen af. De schepenen, van wie het mandaat elk jaar bij coöptatie hernieuwd wordt, ontsnappen aan elke controle. Deze patriciërs zullen steeds meer opkomen voor hun eigen belangen. Dat is niet naar de zin van het 'gemeen', het stedelijk proletariaat.

Vlaanderen onder de Dampierres

Margaretha, die haar zus in 1244 opvolgt, is ondertussen hertrouwd met Willem van Dampierre. Haar eerste huwelijk met Burchard van Avesnes werd nietig verklaard door de paus. Twee jaar later, in 1246, kent de Franse koning de graafschappen Henegouwen en Namen toe aan de familie van Avesnes. Dampierre krijgt het graafschap Vlaanderen.

Volgens Jan van Avesnes slaat deze arbitrale uitspraak niet op Rijksvlaanderen. Zijn schoonbroer Willem II van Holland, in 1247 uitgeroepen tot koning van het Heilig Roomse Rijk, kent hem in 1252 Rijksvlaanderen toe. Margaretha is daar natuurlijk niet mee opgezet en valt Zeeland aan. Het Vlaamse leger wordt echter verslagen in de Slag bij Westkapelle. In 1256 bevestigt het Edict van Péronne, onderhandeld door Margaretha, Willem II van Holland en Jan van Avesnes, grotendeels de beschikkingen van 1246.

De opstand van de steden

Gwijde van Dampierre volgde zijn moeder Margaretha op als graaf van Vlaanderen (1278 - 1305). Verder was hij ook graaf van Zeeland (1278 - 1299) en Markgraaf van Namen (1263 - 1298).

Gwijde van Dampierre volgde zijn moeder Margaretha op als graaf van Vlaanderen (1278 - 1305). Verder was hij ook graaf van Zeeland (1278 - 1299) en markgraaf van Namen (1263 - 1298).

Na de troonsafstand van Margaretha in 1278, oefent haar zoon Gwijde van Dampierre de grafelijke rechten uit in Vlaanderen. Hij probeert vanaf het begin de macht van de grote steden Gent, Brugge, Ieper, Rijsel (Lille) en Douai in te perken. Tussen 1275 en 1279 vormt een conflict tussen Gwijde van Dampierre en de IX schepenen de ideale aanleiding voor de Franse koning om in dit conflict tussen te komen. De aanleiding was een beroep van de Gentse patriciërs bij het Parlement van Parijs. Commerciële en industriële spanningen liggen aan de basis van de opstand te Ieper (de Cokerulle), maar de oorzaken van het verzet in Saint-Omer, Douai en Doornik blijven onbekend. In Brugge drijft de Engelse politiek van Gwijde de plaatselijke handelaars ook al tot een oproer: de Moerlemaye. De gevolgen zijn zwaar. De grafelijke overheden leggen de opstandige steden en ambachten enorme geldboetes op.

Vanaf 1295 voert de Franse koning Filips de Schone zijn inspanningen op om de voorrechten van de graaf van Dampierre te verminderen. Hij legt hem een strikt embargo op Engelse goederen op, wat nefast is voor de Vlaamse economie. Hij dringt de toepassing van de Franse monetaire verordeningen op. En als gevolg van de weigering van Gwijde om Valenciennes (Valencijn) terug te geven, plaatst Filips de vijf grote steden onder koninklijke bescherming.

De handelsoorlog tussen Engeland en Vlaanderen van 1270 verandert de vrije uitvoer van Engelse wol naar Vlaanderen. Er wordt voortaan met exportvergunningen gewerkt. Vier jaar later worden deze echter verboden. Koning Edward I oefent druk uit op de Vlaamse poorters om de graaf ertoe te bewegen de feodale banden met de Franse koning te verbreken en een alliantie aan te gaan met Engeland.

Naast zijn verzet tegen de Franse expansiepolitiek probeert Gwijde de stedelijke oligarchen te onderwerpen door de banden met de ambachtslui nauwer aan te halen. Zo wordt het 'gemeen' de bondgenoot van de graaf en schaar het zich achter zijn vlag, een leeuw. De hoge bourgeoisie blijft de koning van Frankrijk trouw. Zij kiezen de Franse lelie als standaard. Tegenover de Clauwaerts (klauwen) staan dus Leliaerts (lelie).

Wapenschilden van 1 = Clauwaerts en 2 = Leliaerts.

Wapenschilden van 1 = Clauwaerts en 2 = Leliaerts.

'Vlaanderen onder Filips de Schone

Vanaf midden juni 1297 bezet het Franse leger geleidelijk aan Vlaanderen. De Engelse militaire hulp komt niet alleen te laat, maar is ook onvoldoende. Het Bestand van Sint-Baafs-Vijve in 1297, dat tot stand komt door bemiddeling van paus Bonifatius VIII, bevestigt de geïsoleerde positie van Gwijde van Dampierre. Uiteindelijk tekenen Edward I en Filips de Schone twee jaar later de Vrede van Montreuil-sur-Mer, die tot aan de Vrede van Parijs in 1303 jaarlijks verlengd zal worden. Zonder veel problemen bezet Karel van Valois, aan het hoofd van het koninklijk leger, Vlaanderen. Gwijde en zijn zoon Robrecht worden aangehouden, naar Parijs gebracht en daar gevangengezet: Gwijde in het kasteel van Compiègne, Robrecht in dat van Chinon.

Afbeelding van Filips de Schone, koning van Frankrijk (Filips IV van Frankrijk).

Afbeelding van Filips de Schone, koning van Frankrijk (Filips IV van Frankrijk).

Filips de Schone annexeert het graafschap en voegt het bij het kroondomein. In 1299 verwerft zijn bondgenoot Jan II van Avesnes, de graaf van Henegouwen, door een erfopvolging, Holland en Zeeland. Op die manier hoopt Frankrijk zich weldra uit te strekken tot de natuurlijke grens van de Rijn.

De Guldensporenslag en de Vrede van Athis-sur-Orge

In mei 1299 maakt Filips de Schone zijn triomfantelijke intrede in het veroverde graafschap. Het Franse koningshuis, en vooral zijn landvoogd Jacques de Châtillon, bevoordeelt echter de feodale adel en de rijke bourgeoisie. Ze komen in aanvaring met het gemeen. Dat vindt dat het nieuwe beleid de patriciërs in de stad en de ridders op het platteland voortrekt. De belastingen die geheven worden om de glorieuze ontvangst van Filips de Schone in Brugge te bekostigen, vormen de aanleiding voor een revolte van de Bruggelingen. Jan Breydel en Pieter de Coninck werpen zich op als de voorvechters van de belangen van het gemeen. De graaf van Saint-Pol schiet zijn broer de Châtillon evenwel te hulp. De Coninck word verbannen. Brugge verliest al zijn privileges en moet zijn stedelijke versterkingen afbreken.

Standbeeld van Jan Breydel en Pieter de Koninck, de leiders van de Clauwaerts, op de Grote Markt van Brugge.

Standbeeld van Jan Breydel en Pieter de Koninck, de leiders van de Clauwaerts, op de Grote Markt van Brugge.

Jan van Dampierre, de naar Namen gevluchte oudste zoon uit het tweede huwelijk van Gwijde, voegt zich bij Pieter de Coninck. Hij wil de Vlaamse onderdanen en de graven van Vlaanderen verenigen in een strijd tegen Filips de Schone. Hiervoor keert hij terug naar Brugge. Om de steun van Gent te verwerven, stemt landvoogd de Châtillon in met de eisen van deze stad. Hij trekt met zijn Franse troepen Brugge binnen. In de nacht van 18 mei doet Pieter de Coninck hetzelfde. Volgens de overlevering worden de Franse strijders en sympathisanten herkend aan hun accent als de Clauwaerts hen dwingen "Schild en vriend!" uit te roepen. Tijdens deze Brugse Metten worden velen onder hen afgeslacht. Een militaire confrontatie is nu onvermijdelijk.

Afbeelding die de Brugse Metten voorstelt. Deze vonden plaats op vrijdag 18 mei 1302.

Afbeelding die de Brugse Metten voorstelt. Deze vonden plaats op vrijdag 18 mei 1302.

Eind juni is het volledige westen van Vlaanderen in handen van de opstandelingen. De slag tussen de twee legers vindt plaats op 11 juli 1302 in de buurt van Kortrijk. In beide kampen nemen ongeveer 8000 soldaten deel aan de strijd. Het Franse leger, met zijn 2500 tot 3000 ridders te paard, is kwalitatief superieur aan dat van de Vlamingen. Toch lijden de Fransen een enorme nederlaag. Hun frontale aanval wordt afgeslagen en vele ridders verloren het leven. De adel, die eerder al zijn politieke rol had verloren, krijgt nu ook militair een serieuze klap te verwerken. Het Franse leger wordt gedecimeerd en trekt zich terug.

De Guldensporenslag vond plaats op 11 juli 1302 op de Groeningekouter te Kortrijk. De Vlamingen behaalden er een verpletterende overwinning op het Franse leger. Tot op heden is deze slag van heel grote symbolische waarde voor de Vlamingen. Zo werd 11 juli de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

De Guldensporenslag vond plaats op 11 juli 1302 op de Groeningekouter te Kortrijk. De Vlamingen behaalden er een verpletterende overwinning op het Franse leger. Tot op heden is deze slag van heel grote symbolische waarde voor de Vlamingen. Zo werd 11 juli de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

Het succes lijkt de stedelingen toe te lachen. Drie dagen later zet Gent zijn poorten voor hen open. Maar de graaf en de gilden zitten niet lang op dezelfde lijn. De graaf wil zijn onafhankelijkheid van de Franse koning bevestigen met behulp van de steden en de ambachten van Brugge, Gent en Ieper. Die willen op hun beurt hun vrijheden en privileges verdedigen en, indien mogelijk, uitbreiden. Al snel blijkt deze alliantie onmogelijk.

Vanaf juli 1304 valt de Franse koning opnieuw het graafschap Vlaanderen binnen en behaalt hij een overwinning in de Slag bij Mons-en-Pévèle (Pevelenberg). Op hetzelfde moment word de Vlaamse vloot verslagen in de Slag bij Zierikzee. Uiteindelijk zullen beide strijdende partijen vrede sluiten met het Verdrag van Athis-sur-Orge (1305). Dat is in het voordeel van Robrecht van Béthune, die pas zijn vader, Gwijde van Dampierre, opgevolgd was. Het verdrag herstelt immers de grafelijke macht.

De Grafsteen van Robrecht van Béthune in de kathedraal van Ieper. De inscriptie luidt als volgt: "Hier ligt begraven Robrecht van Bethune, Graaf van Vlaanderen, om zijn moed en krijgshaftigheid genaamd "de leeuw van Vlaanderen", overleden te Ieper op XVII september MCCCXXII (17-sep-1322). Deze grafsteen werd geplaatst in 1973".

De Grafsteen van Robrecht van Béthune in de kathedraal van Ieper. De inscriptie luidt als volgt: "Hier ligt begraven Robrecht van Bethune, Graaf van Vlaanderen, om zijn moed en krijgshaftigheid genaamd "de leeuw van Vlaanderen", overleden te Ieper op XVII september MCCCXXII (17-sep-1322). Deze grafsteen werd geplaatst in 1973".

Een volgend verdrag is echter nog voordeliger voor de Franse koning. Door het Verdrag van Pontoise in 1312, tien jaar na de Guldensporenslag, verwerft hij naast de kasselrijen van Lille, Douai en Béthune, ook de kastelen van Kassel (Cassel) en Kortrijk. Frans-Vlaanderen word dus losgemaakt van het graafschap. Het verdrag bevat ook clausules die zware financiële gevolgen hebben voor de Vlaamse steden. Zij worden bovendien verplicht om hun versterkingen af te breken.

Een periode van oproer

De Vlaamse steden nemen het hun graaf erg kwalijk dat zij alleen de lasten van het verdrag moeten dragen. Er was overigens geen enkele vertegenwoordiger van de ambachten aanwezig bij de onderhandelingen in Athis-sur-Orge. Voor hen zijn de bepalingen van het verdrag onaanvaardbaar. Ze voelen zich bedrogen door de graaf en de adel. De steden zullen dan ook te kwader trouw en tegen hun zin het verdrag uitvoeren.

De opstand van Zannekin

Nicolaas Zannekin word aangevallen gedurende de Slag bij Kassel.

Nicolaas Zannekin word aangevallen gedurende de Slag bij Kassel.

Na de dood van Filips de Schone laaien de vijandelijkheden in 1315 opnieuw op. Het leger van zijn opvolger, Lodewijk X, loopt door overvloedige regenval echter vast in de modder. Vijf jaar later word in Parijs een akkoord getekend waardoor Frans-Vlaanderen aangehecht word bij het Franse koninkrijk. Het verdrag bepaalt verder dat Margaretha, de dochter van koning Filips V van Frankrijk, moet huwen met Lodewijk van Nevers, de kleinzoon van de graaf van Vlaanderen. Die volgt in 1322 zijn grootvader op. Zijn trouw aan de Franse koning stuit echter op de weigering van de steden om de financiële lasten, voorzien in het Verdrag van Athis-sur-Orge, te honoreren. De steden verwijten de nieuwe graaf eveneens zijn politiek tegenover Engeland. De kleine vrije boeren van de kuststreek komen in opstand onder leiding van Zannekin, een avonturier uit Brugge. Vanaf 1325 sluiten Brugge en andere steden zich bij hen aan, maar Gent blijft de graaf trouw. Die wordt zelfs gevangengezet in Kortrijk, maar slaagt erin te ontsnappen. De rebellen worden met de hulp van koning Filips VI van Valois verslagen in de Slag van Kassel (Cassel).

Jacob van Artevelde, de man van Gent

Als de Franse koning Karel IV in 1328 zonder rechtstreekse erfgenaam sterft, laat Edward III van Engeland tevergeefs zijn rechten op de Franse kroon gelden. Lodewijk van Nevers steunt de nieuwe Franse koning Filips VI van Valois, terwijl de economische welvaart van de Vlaamse steden in grote mate afhankelijk is van de invoer van Engelse wol. In 1336 beveelt de graaf de aanhouding van alle Engelse kooplieden in het graafschap. De Engelse koning reageert door de uitvoer van wol naar Vlaanderen te verbieden. In een poging om de Vlaamse textielindustrie te redden, tracht Gent rechtstreeks met Londen te onderhandelen. Op bevel van Lodewijk van Nevers worden de Gentse diplomaten aangehouden. Dat leidt tot een alliantie tussen de Gentse wevers en de bourgeoisie onder leiding van Jacob van Artevelde.

Het standbeeld van Jacob van Artevelde op de Vrijdagmarkt van Gent. De figuur van Jacob van Artevelde was zeer belangrijk voor de stad Gent. Tot op heden word de stad nog steeds benoemd als de "Arteveldestad".

Het standbeeld van Jacob van Artevelde op de Vrijdagmarkt van Gent. De figuur van Jacob van Artevelde was zeer belangrijk voor de stad Gent. Tot op heden word de stad nog steeds benoemd als de "Arteveldestad".

In 1339 verlaat Lodewijk van Nevers Vlaanderen en vestigt zich in Parijs. Hij laat dus het land in handen van Jacob van Artevelde. In 1340 word Edward III van Engeland in Gent uitgeroepen tot koning van Frankrijk. Hij slaagt er nadien in de Franse invasievloot in het Zwin te vernietigen. De Engelse, Vlaamse, Henegouwse en Brabantse troepen kunnen Doornik daarentegen niet veroveren. Bovendien zijn de kleine steden en het platteland niet opgezet met de autoritaire macht van de drie grote steden en dan vooral met het Gentse overwicht. En zelfs in de grote steden zijn de sociale spanningen goed voelbaar. In 1345 word Jacob van Artevelde vermoord door Thomas Denys, de deken van de wevers.

Een jaar na de dood van Jacob van Artevelde sneuvelt Lodewijk van Nevers in de Slag bij Crécy tegen de Engelsen. De spanningen tussen de drie grote steden onderling en tussen de steden en het platteland lopen steeds hoger op. Men is de oorlog beu. Midden augustus 1348 geven de stedelijke overheden zich over aan Lodewijk van Male, met uitzondering van Gent en Ieper. Die eisen amnestie en het behoud van hun voorrechten. Wanneer Lodewijk van Male zijn woord tegenover de Ieperlingen breekt, komen de Gentse wevers in opstand. In 1349, op Goeden Dinsdag, moeten ze zich gewonnen geven.

Lodewijk van Male en het einde van de revoltes

Lodewijk van Male, graaf van Vlaanderen van 1346-1384.

Lodewijk van Male, graaf van Vlaanderen van 1346-1384.

De neutraliteitspolitiek van de graaf en zijn inmenging in de Brabantse successieoorlogen vergroten de grafelijke macht. Hij past zijn houding tegenover Engeland ook aan de economische behoeften van het graafschap aan. Maar is hij wel oprecht wanneer hij onderhandelingen aanvat met de Engelsen om zijn dochter Margaretha van Male, zijn enige erfgenaame, uit te huwelijken aan een Engelse prins? Misschien wel, maar toch huwt Margaretha, die nog een kind is, met Filips van Rouvres, hertog van Bourgondië en graaf van Artois. De Engelse koning probeert tevergeefs nogmaals een nieuw huwelijk te smeden tussen de smeden tussen de dochter van de graaf en zijn zoon Edmond. Uiteindelijk hertrouwt zij in 1369 met Filips de Stoute, die net hertog van Bourgondië is geworden. Bij deze gelegenheid geeft de Franse koning de kasselrijen van Frans-Vlaanderen Lille, Douai en Orchies terug.

Het prijskaartje dat aan de buitenland- en centralisatiepolitiek van Lodewijk van Male hangt, creëert herhaaldelijk onlusten in de Vlaamse steden. In 1379 leidt de moord op een van de baljuws van de graaf en de verwoesting van het kasteel van Wondelgem tot een algemene opstand in Vlaanderen. Gent neemt het voortouw. Het leger van Filips van Artevelde, de zoon van Jacob, wordt pas in 1382 verslagen in de Slag bij Westrozebeke. De Gentse, Ieperse en Brugse pogingen om in het graafschap stadstaten op te richten zijn hiermee volledig mislukt.

Brabant, van de graaf van Leuven tot de hertog van Bourgondië

Het hertogdom Brabant was in de 12de eeuw ontstaan uit het samengaan van meerdere graafschappen en voogdijgebieden. In 1106 had de graaf van Leuven, Godfried I met de Baard, van de Duitse keizer de hertogstitel van Neder-Lotharingen gekregen. Daarmee werd hij de grondlegger van de Leuvense dynastie waaruit de eerste hertogen van Brabant zouden voortkomen. Zijn achterkleinzoon Hendrik I was de eerste die de titel hertog van Brabant daadwerkelijk ook zou voeren. Door vererving van de rechten ging de titel aan het einde van de 14de eeuw over naar de hertogen van Bourgondië.

Het hertogdom Brabant was in de 12de eeuw ontstaan uit het samengaan van meerdere graafschappen en voogdijgebieden. In 1106 had de graaf van Leuven, Godfried I met de Baard, van de Duitse keizer de hertogstitel van Neder-Lotharingen gekregen. Daarmee werd hij de grondlegger van de Leuvense dynastie waaruit de eerste hertogen van Brabant zouden voortkomen. Zijn achterkleinzoon Hendrik I was de eerste die de titel hertog van Brabant daadwerkelijk ook zou voeren. Door vererving van de rechten ging de titel aan het einde van de 14de eeuw over naar de hertogen van Bourgondië.

Vanuit het kleine graafschap Leuven kent Brabant vanaf het jaar 1000 een gestage groei. Eens de titel van hertogdom verworven, voert het een politiek van voortdurende gebiedsuitbreiding. Maar net zoals in Vlaanderen, is een belangrijk deel van zijn macht afhankelijk van de sterkte van zijn steden.

Van het graafschap naar het hertogdom Brabant

Het grondgebied van het latere hertogdom Brabant vormt zich vanaf het jaar 1000, als gevolg van een progressieve machtsuitbreiding van de graven van Leuven. Lambert I (Lambert met de Baard), de zoon van Reinier III, graaf van Henegouwen, trouwt met Gerberga, de dochter van Karel, hertog van Neder-Lotharingen. Hij zal gedurende zijn hele leven zijn 'soevereiniteitsrechten' opeisen als afstammeling van de families van de Reiniers en de Karolingers. Op het einde van zijn bewind is hij eveneens voogd van de abdijen van Nijvel en Gembloers. In ruil voor de betaling van tienden is hij belast met hun verdediging. Nadat hij in de Slag bij Hoegaarden in 1013 de legers van de bisschop van Luik verslagen heeft, verwerft hij ook het graafschap Bruningerode.

Lambert I (met de baard) de eerste graaf van Leuven met zijn echtgenote Gerberga, dochter van de hertog van Neder-Lotharingen.

Lambert I (met de baard) de eerste graaf van Leuven met zijn echtgenote Gerberga, dochter van de hertog van Neder-Lotharingen.

Op 13 mei 1106 benoemt Hendrik IV, de Duitse keizer, Godfried I (Godfried met de Baard) tot hertog van Neder-Lotharingen. Bij deze gelegenheid verwerft hij het markgraafschap Antwerpen, een belangrijk strategisch en economisch gebied. In het noorden en het oosten ligt er een mozaïek van min of meer autonome heerlijkheden. De prins-bisschoppen van Keulen en Luik evenals de graven van Loon en Gelderland eisen deze territoria op. In 1203 is graaf Otto van Gelderland, na een gewapend conflict, gedwongen om zijn recht op de Kempen over te dragen aan Hendrik I van Brabant. Dat gebied vormt de meierij Kempenkwartier, met Eindhoven als hoofdplaats.

Door een aaneenschakeling van erfopvolgingen, huwelijken en veldslagen lukt het de graven van Leuven om in de loop van de 12e en tijdens de eerste decennia van de 13e eeuw hun Brabantse territorium te consolideren en diverse enclaves erin te integreren. Deze vereniging is rond de jaren 1225-1250 beëindigd. De expansiepolitiek van de Brabanders concentreert zich op het bezit van de drukke commerciële verbindingsweg Brugge-Keulen. Het belang van deze handelsader neemt nog toe door de stijging van de transportkosten en de tolheffing op de Rijn. Dat leidt tot conflicten tussen de prins-bisschoppen van Luik en de graven van Gelderland.

Hendrik I van Brabant was de eerste titelvoerende Hertog van Brabant. Hij verkreeg deze titel na geleverde prestaties - van zijn vader Godfried III van Leuven - tijdens de kruistochten. Vanaf 1184 deelde hij de macht in Brabant met zijn vader. Vanaf 1190, na het overlijden van zijn vader, werd hij de titelvoerende Hertog van Brabant.

Hendrik I van Brabant was de eerste titelvoerende Hertog van Brabant. Hij verkreeg deze titel na geleverde prestaties - van zijn vader Godfried III van Leuven - tijdens de kruistochten. Vanaf 1184 deelde hij de macht in Brabant met zijn vader. Vanaf 1190, na het overlijden van zijn vader, werd hij de titelvoerende Hertog van Brabant.

Deze politiek is alleen mogelijk dankzij het toekennen van voorrechten en vrijheden, niet alleen aan de plaatsen waar de graaf als heer over heerst, maar ook aan gebieden afhankelijk van andere heren. De 'Rechten van Leuven' blijken een efficiënt instrument voor deze territoriale expansie. Vanaf 1160 geven de graven deze rechten aan verschillende lokaliteiten, zoals La Hulpe, Incourt en Grez, in de hoop dat zij zichzelf zullen beschouwen als Brabantse gebieden. De introductie van een Leuvense munt en Leuvense maten en gewichten moet dat gevoel van samenhorigheid nog versterken.

De stichting van verschillende 'nieuwe' steden in het begin van de 13e eeuw kadert eveneens in deze politiek. Zo verleent hertog Hendrik I aan Herentals, Turnhout, Hoogstraten, Arendonk en Oisterwijk stadsrechten. Ook andere plaatsen in de Antwerpse Kempen verkrijgen deze privileges. Door hen het Leuvense recht, dezelfde rechtspraak, belastingen en maten toe te kennen, kunnen de hertogen van Brabant op deze steden terugvallen om hun macht te verstevigen. De vier 'hoofdsteden' van Brabant, zoals Leuven, Brussel, Antwerpen en 's-Hertogenbosch vanaf de 14e eeuw genoemd worden, ontwikkelen zich economisch heel snel. De 'kleinere steden' evolueren tot marktplaatsen voor het omringende platteland.

In 1190 beslist de Rijksdag van Schwäbisch Hall, die zich zorgen maakt over de opkomst van Brabant, dat de hertogelijke macht van Neder-Lotharingen vortaan beperkt wordt tot de Brabantse gebieden van de graaf van Leuven. De titel 'hertog van Lotharingen' wordt vervangen door 'hertog van Brabant'.

Het verwerven van Limburg en van de Landen van Overmaas

Afbeelding van de Slag bij Woeringen (5 juni 1288) uit de Codex Manesse (1305-1340). De voorstelling toont de banier van Hertog Jan van Brabant in de slag bij Woeringen met, vooruitlopend op de afloop, de reeds verenigde Limburgse en Brabantse Leeuwen.

Afbeelding van de Slag bij Woeringen (5 juni 1288) uit de Codex Manesse (1305-1340). De voorstelling toont de banier van Hertog Jan van Brabant in de slag bij Woeringen met, vooruitlopend op de afloop, de reeds verenigde Limburgse en Brabantse Leeuwen.

In 1244 staat Diederik II, graaf van Hochstaden, zijn rechten op Daelhem, één van de Landen van Overmaas, af aan Hendrik II, hertog van Brabant. In 1279 sterft Walram IV, de hertog van Limburg (niet te verwarren met de huidige provincie Limburg: het hertogdom Limburg maakt nu deel uit van de Provincie Luik. De huidige provincie Limburg kwam in deze periode grotendeels overeen met het graafschap Loon). Adolf V, de graaf van Berg eist diens successie op en verkoopt die door aan Jan I van Brabant. Deze wil zijn gezag opdringen in de gebieden tussen Schelde en Maas. De graaf van Gelre, het huis van Limburg, de graaf van Luxemburg en de aartsbisschop van Keulen sluiten een coalitie om dat te verhinderen. In 1288 wordt het pleit beslecht in de Slag bij Woeringen. Jan I behaalt de overwinning en komt in het bezit van het hertogdom Limburg en de heerlijkheid van Rolduc. Deze territoriale uitbreiding kadert in zijn expansiepolitiek om het gebied tussen de Maas en de Rijn te verwerven. De Brabantse stedelijke lakenindustrie spint letterlijk én figuurlijk garen uit dit beleid van Jan I. Ze steunen hem dan ook met aanzienlijke sommen geld. Limburg en de Landen van Overmaas zijn eerst verbonden in een personele unie met de hertogen van Brabant. De Blijde Intrede van 1356 zal bepalen dat de hertog de unie moet behouden.

Afbeelding van het originele Charter van Kortenberg (1312). Oorkonde uit het Leuvense stadsarchief met nog een aantal zegels.

Afbeelding van het originele Charter van Kortenberg (1312). Oorkonde uit het Leuvense stadsarchief met nog een aantal zegels.

Deze ambities kosten veel geld en het hertogdom stapelt de schulden op. In de steden kondigt zich sociale onrust aan. Om zware conflicten te vermijden, verleent Jan II, de zoon van Jan I, aan de steden en de adel privileges, vervat in het Charter van Kortenberg (1312). Dat is een soort politiek contract tussen enerzijds de hertog en anderzijds de steden en de adel. Twee jaar later bekrachtigt het zogenaamde Vlaams en Waals Charter de macht van de Brabantse steden. Jan III heeft geen mannelijke erfgenaam. Hij laat het hertogdom Brabant, het markgraafschap Antwerpen, het hertogdom Limburg en de Landen van Overmaas na aan zijn oudste dochter, Johanna. Maar onder druk van de graaf van Vlaanderen herroept hij korte tijd later zijn beslissing. In 1355 komen de steden samen en drukken ze hun wil uit om de eenheid binnen het hertogdom én hun privileges te behouden.

Op de afbeelding Hertogin Johanna van Brabant samen met haar echtgenoot Wenceslas, graaf en erfhertog van Luxemburg.

Op de afbeelding Hertogin Johanna van Brabant samen met haar echtgenoot Wenceslas, graaf en erfhertog van Luxemburg.

Na de dood van Jan III worden zijn dochter Johanna en haar man Wenceslas I van Luxemburg op 3 januari 1356 erkend als soevereinen van het hertogdom. Dat gebeurt nadat ze zich akkoord verklaard hebben met de bepalingen van de Blijde Inkomst. Deze tekst is de grondslag van het Brabants publiekrecht dat de macht van de soeverein beperkt en de privileges van de Brabanders bevestigt.

De moeilijke opvolging van Jan III

De graaf van Vlaanderen en de hertog van Gelre, die beide getrouwd zijn met twee andere dochters van Jan III, vechten zijn opvolging door Johanna aan. De instemming van de hertog van Gelre kan worden afgekocht, maar Lodewijk van Male is ambitieuzer. Nadat hij een akkoord bereikt heeft met Luik en Namen, valt hij in 1356 Brabant binnen en begint zo de Brabantse Successieoorlog. Die eindigt met de Conventie van Maastricht en de Vrede van Ath in 1357. Slaagt de graaf van Vlaanderen er niet in Wenceslas te verslaan op het slagveld, dan lukt dat wel rond de onderhandelingstafel. Als gevolg van de bepalingen van het Verdrag van Ath verliest Brabant zowel Mechelen als Antwerpen, twee grote en niet te versmaden delen van het grondgebied. Zo komen de vaarwegen van de Zenne en van de Schelde, die voor Leuven en Brussel heel belangrijk zijn, in handen van de graaf van Vlaanderen. Deze situatie zal de gedurende de volledige regeerperiode van Filips de Stoute blijven bestaan. Wanneer in 1407 Filips erfenis verdeeld wordt onder zijn drie zonen, krijgt Jan Bourgondië, Vlaanderen en Mechelen, verwerft Anton Brabant en Antwerpen, en erft Filips de graafschappen Nevers en Rethel.

Anton van Bourgondië, de opvolger van Johanna als hertog van Brabant en Antwerpen.

Anton van Bourgondië, de opvolger van Johanna als hertog van Brabant en Antwerpen.

De dood van Wenceslas in 1383 betekent het einde van de unie tussen Luxemburg en Brabant. Johanna sterft in 1406. Met instemming van de Staten van Brabant volgt Anton van Bourgondië haar op. Het hertogdom wordt voortaan geleid door iemand die behoort tot de Franse dynastie. Niettemin blijft Brabant deel uitmaken van het Heilig Roomse Rijk. Anton sneuvelt in 1415 in de Slag bij Azincourt en laat twee minderjarige zonen achter: Jan IV en Filips van Saint-Pol.

Nadat de Staten van Brabant enkele jaren het regentschap waargenomen hebben, komt Jan IV in 1417 aan de macht. Een jaar later trouwt hij met Jacoba van Beieren, de erfgename van Willem VI, graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland.

Filips de Goede, geallieerd met de Brabantse steden en adel, benoemt Filips van Saint-Pol als tijdelijke gouverneur. Dat is niet naar de zin van Jan IV, die Brabant aanvalt en vervolgens Brussel bezet. Door de tegenstand van de Brusselse gilden mislukt zijn invasie echter. Jan IV, die in 1425 zijn rechten op Holland en Zeeland heeft overgedragen aan Filips de Goede, sterft twee jaar later. Filips van Saint-Pol volgt hem op. Het hertogdom komt in 1430 terug in handen van Filips de Goede.

In een volgend hoofdstuk behandelen we de twee andere belangrijke vorstendommen: het graafschap Henegouwen en het prinsbisdom Luik.

Op de afbeelding Karel de Goede, opvolger van Boudewijn VI als Graaf van Vlaanderen.