ons land - focus

 

De Vroege Middeleeuwen
Het H. Roomse Rijk van de Duitse Natie
Ontstaan en bloei van de vorstendommen (Vlaanderen en Brabant)
De Kruistochten
Godfried van Leuven wordt hertog van Neder-Lotharingen
Nieuwpoort krijgt zijn stadsrecht
De Vlamingen winnen de
Guldensporenslag
De hertogen van Brabant bezweren de Blijde Inkomst
Ontstaan en bloei van de vorstendommen (Henegouwen en Luik)
Limburg in de Middeleeuwen
Limburgse middeleeuwse steden
Home
           
banner
De Kruisvaarders behalen een overwinning tegen de Islamieten.

De Middeleeuwen - De Kruistochten - Inleiding: "God wil het"

Een welbespraakte paus

Op 27 november 1095 schalde uit tienduizenden kelen een strijdlustige kreet tegen de grauwe stadsmuren van Clermont-Ferrand. Het was de kreet "Deus lo volt!" (God wil het!). Het was de leuze die bijna twee eeuwen lang het lot van heel Europa en Klein-Azië zou bepalen.

Clermont-Ferrand lag in het hart van Frankrijk. De stad was tevens het middelpunt van de westerse christelijke wereld. Tienduizenden Fransen en buitenlanders waren naar de stad gestroomd. Zó groot was de mensenmassa, dat de stad te klein was voor allen. De menigte moest zich buiten de poorten verzamelen. Bisschoppen stonden naast paters, graven naast boeren en burgers naast lijfeigenen. Daar, in het open veld, hield paus Urbanus II een gloedvolle preek.

De paus was een kleine, tengere man. Maar hij bezat de gave van het woord. Welbespraakt wist hij de menigte op te zwepen. "Deus lo volt!" was de leuze, waarmee paus Urbanus II de aanwezigen opriep voor de strijd ter bevrijding van het Heilige Land.

Paus Urbanus II predikt de Eerste Kruistocht.

Paus Urbanus II predikt de Eerste Kruistocht.

Maar deze boodschap was niet alleen bestemd voor de menigte bij Clermont-Ferrand. Over de hoofden van de verzamelde toehoorders heen riep de paus de gehele westerse christenheid op tot de strijd tegen de muzelmannen en de bevrijding van Jeruzalem. Iedere christen afzonderlijk riep hij op, zijn aardse goederen in de steek te laten. Ieder moest op zijn kleding een rood kruis naaien en het zwaard opnemen. De paus stelde daar tegenover: "En als u vraagt hoe God u voor deze moeite zal belonen, dan beloof ik u: ieder die het kruis draagt en boete doet, zal voortaan vrij zijn van zonden."

Voor wie bang mocht zijn in de komende Heilige Oorlog het leven te laten, voegde de paus er nog aan toe: "Op welke plaats, op welk ogenblik en op welke manier hij het aardse leven ook zou verliezen, hij zal het eeuwige leven verwerven."

Maar paus Urbanus II beloofde meer dan alleen geestelijke beloningen. Hij stelde ook tastbare beloningen in het vooruitzicht: "Het Heilige Land vloeit over van melk en honing, zals het paradijs."

Wie nóg mocht twijfelen om aan de oproep van de paus gevolg te geven, moest bijna wel zwichten voor de laatste belofte, dat iedere deelnemer opschorting van zijn schulden en ook vrijstelling van belastingen zou krijgen. En ten slotte zouden alle deelnemende horigen en lijfeigenen voortaan vrij zijn! De opgezweepte menigte herhaalde geestdriftig de leuze van de paus: "God wil het!".

Verschillende drijfveren

Er waren in de Middeleeuwen altijd al valse pelgrims geweest die een bedevaart gebruikten als voorwendsel voor een zwerversbestaan, een losbandig leven te leiden of om al te naïeve gelovigen hun geld te ontfutselen. Op de afbeelding een roofmoord op een pelgrim door valse pelgrims. Miniatuur, 1393. Parijs, Bibl. Ste.-Geneviève.

Er waren in de Middeleeuwen altijd al valse pelgrims geweest die een bedevaart gebruikten als voorwendsel voor een zwerversbestaan, een losbandig leven te leiden of om al te naïeve gelovigen hun geld te ontfutselen. Op de afbeelding een roofmoord op een pelgrim door valse pelgrims. Miniatuur, 1393. Parijs, Bibl. Ste.-Geneviève.

Waarom kwam de paus helemaal uit het verre Rome naar Clermont-Ferrand? En waarom reageerde het volk zo geestdriftig op zijn oproep? Om dat te begrijpen, moet men iets weten van de innige verbondenheid tussen de middeleeuwse Europeanen en de kerk. Enerzijds werd Europa innerlijk verdeeld door de veelvuldige oorlogen tussen vorsten en volkeren. Maar de Europese volkeren waren anderzijds innerlijk sterk verbonden door het geloof in Christus. De katholieke kerk en de paus hadden van Europa een bolwerk van de christenheid gemaakt. De Europeaan uit die tijd, die niet kon lezen of schrijven, had een heilig ontzag voor de ontwikkelde priesters. Van zijn geboorte af was hem ingeprent, dat het geloof zijn hoogste goed was. En dat geloof werd bedreigd!

Die bedreiging kwam van de muzelmannen of moslims, de volkeren in het Midden-Oosten die aanhangers waren van het mohammedaanse geloof, de islam. Van de stichter van hun geloof, de profeet Mohammed, hadden ze de opdracht gekregen de hele wereld te winnen voor de islam. Het is duidelijk dat de Europese christenheid zich daartegen verzette. De bedreiging van de muzelmannen vormde de voornaamste drijfveer van de Europeanen om zich gedurende de 12e en 13e eeuw in een gigantisch en onoverzichtelijk avontuur te storten. De toespraak van paus Urbanus II gaf de stoot tot de eerste van een reeks van acht massale veldtochten tegen de muzelmannen. Deze 'kruistochten' zouden tussen 1095 en 1270 de grootste bewegingen in de wereldgeschiedenis veroorzaken.

Portret van paus Urbanus II.

Portret van paus Urbanus II.

Geestelijkheid, adel en volk stonden in Clermont-Ferrand aan de vooravond van een woelige periode. Het zou een tijdvak worden waarin onder de banier van het christenkruis in vlammend rood, heldendom en gruweldaden dicht bijeen lagen. Een tijd waarin godsdienstige vervoering vaak uitmondde in zinloze slachtpartijen. Maar niet alleen de bedreiging van de eigen godsdienst door de 'barbaarse' islam was de drijfveer tot het deelnemen aan de kruistochten. Velen die de barre tocht naar het Heilige Land maakten, werden door minder hoogstaande motieven gedreven.

Er waren misdadigers bij, die aan de arm van de wet probeerden te ontkomen. De paus had hen vergeving van zonden toegezegd. Er waren ook avonturiers bij, belust op buit. Verder waren er ridderzonen zonder veel toekomst in het voorvaderlijk kasteel, dat het eigendom zou worden van de oudste zoon. De paus had hen de 'mel en honing' van het Heilige Land beloofd.

Verder waren er boerenzoons bij zonder akkers, lijfeigenen en horigen, die aan de hele of halve slavernij wilden ontkomen. De paus had immers gezegd dat ze vrij zouden worden!

Zo zochten velen, gedreven door andere dan godsdienstige motieven, hun toevlucht onder de banier van het kruis. Ze hoopten een nieuwe toekomst te kunnen opbouwen.

Een vervloekt ras

Paus Urbanus II schuwde geen middel om het volk aan te zetten tot de strijd tegen de muzelmannen. Vast staat, dat de Turken de christenen weliswaar de toegang tot de Heilige Stad ontzegden, maar dat ze, behoudens een enkele uitzondering, de pelgrims geen haar krenkten. Toch beweerde de paus in Clermont-Ferrand: "Wat ons naar hier leidt, is het gevaar dat u en alle gelovigen bedreigt. Van onze vertrouwensmannen in Jeruzalem en Constantinopel komt een vreselijk bericht. Een vervloekt ras, volledig van God afgekeerd, heeft de landen van de christenheid overvallen en hun bewoners te vuur en te zwaard uitgeroeid. Ze folteren hun slachtoffers en doorsteken hen de navel. Dan rukken ze hun ingewanden eruit en binden die aan een stok. Daarna jagen ze hun slachtoffers zo lang in een kring rond, tot hun ingewanden er helemaal uitkomen en de slachtoffers ineenzakken...".

Een oplaaiende oude strijd

De strijd tegen de muzelmannen was niet nieuw. Al eerder hadden de aanhangers van de islam Europa aan de zuidelijke en oostelijke grenzen in de tang genomen. Al eeuwenlang waren de Europese vorsten bezig de muzelmannen op verschillende fronten terug te dringen. In Spanje ging de strijd tegen de Moren, op Sicilië en Italië tegen de Saracenen en in het oosten tegen de Turken.

Op de kaart is te zien - verdeeld in tijdvakken - hoe het Iberisch Schiereiland werd heroverd (reconquista) op de Moren.

Op de kaart is te zien - verdeeld in tijdvakken - hoe het Iberisch Schiereiland werd heroverd (reconquista) op de Moren.

De herovering van Spanje op de Moren werd aangeduid met het Spaanse woord 'reconquista'. De reconquista werd ingezet met de overwinning op de Moren bij de Franse stad Poitiers in het jaar 732. Maar daarna was geen enkele macht in Zuidwest-Europa sterk genoeg om de Moren te verdrijven. Pas in 1031 werd de reconquista nieuw leven ingeblazen. Kleine delen van Spanje werden heroverd. Maar door onderlinge verdeeldheid van de kleine christelijke rijkjes in Noord-Spanje kwam de reconquista weer tot staan. Pas 100 jaar later moesten de Moren weer enkele delen van Spanje prijsgeven. Maar het duurde tot 1275, voordat de Moren alleen nog maar het zuidoostelijke deel van Spanje bezet hielden, met de stad Granada als laatste bolwerk.

In het zuiden van Italië werd de strijd tegen de oprukkende muzelmannen gevoerd door Normandiërs, die uit Frankrijk waren overgekomen. De Normandiërs dreven de mohammedaanse Saracenen de zee in. Daarna veroverden de Normandiërs het eiland Sicilië. De Saracenen hadden daar lange tijd een vlootbasis gehad. Van daaruit beheersten ze vrijwel de hele westelijke Middellandse Zee. De Saraceense schepen vluchtten de open zee op, maar daar werden ze door de Italiaanse vloot verslagen.

Het bedreigde christendom in Oost-Europa

Aan de Duitse oostgrenzen drong reeds eeuwenlang een andere vijand langzaam maar zeker naar het westen. Het waren geen muzelmannen, maar heidense Slavische stammen. De Duitse boeren die meer land wilden hebben, besloten dat zelf te veroveren. Gewapenderhand namen ze grote delen land in het oosten in bezit en verdreven de Slavische stammen. Nieuwe steden en vorstendommen ontstonden en nieuwe kerken werden gebouwd. De katholieke kerk werd steeds meer een strijdende kerk.

In het zuidoosten worstelde het christendom tegen de ondergang. Het keizerrijk Byzantium, met als hoofdstad Constantinopel, vormde het overblijfsel van het eens zo machtige Romeinse keizerrijk. Byzantium was in de loop van de eeuwen min of meer los van de rest van Europa uitgegroeid tot een welvarend rijk.

Op de kaart een weergave van het Oosters Schisma dd. 1054. Hiermee bedoelt men de splitsing tussen de Roomse kerk en de Orthodoxe (Byzantijnse) kerk.

Op de kaart een weergave van het Oosters Schisma dd. 1054. Hiermee bedoelt men de splitsing tussen de Roomse kerk en de Orthodoxe (Byzantijnse) kerk.

In 1054 hadden de katholieke Byzantijnen zich losgemaakt van de rooms-katholieke kerk. Daardoor was de christenheid verdeeld in een westerse christenheid onder leiding van de paus van Rome en een oosterse christenheid onder leiding van de aarts-patriarch van Constantinopel. Het spreekt bijna vanzelf dat de paus van Rome naar middelen zocht om de oosterse christenen weer binnen de rooms-katholieke kerk te krijgen.

Van 1081 tot 1118 was Alexius keizer van Byzantium. Tijdens zijn regering werd een deel van het Byzantijnse gebied in Klein-Azië veroverd door de Turken. Het door de christenen als Heilige Stad beschouwde Jeruzalem in het Heilige Land (Palestina) was een bolwerk van de muzelmannen geworden. Pelgrims die vanuit alle delen van Europa eeuwenlang ongehinderd Jeruzalem en het Heilige Graf hadden bezocht, werden door de mohammedaanse Turken verdreven.

Keizer Alexius zag geen kans het alleen op te nemen tegen de Turken. Hij vroeg steun aan de paus van Rome. Die wilde wel helpen, temeer omdat hij hoopte met deze steun de oosterse christenen terug te winnen voor zijn kerk. Verschillende pausen smeedden plannen voor een veldtocht om Jeruzalem te bevrijden van de muzelmannen.

De welbespraakte paus Urbanus II was degene die de plannen uitwerkte. Hij riep iedereen in Europa op tot een kruistocht. De strijd in het Heilige Land moest de genadeslag toebrengen aan de oprukkende islam en de hele christenheid voorgoed in veiligheid stellen.