ons dorp - focus


Welkom in Zelem!

           
banner
Zelem - Geografisch
Zelem - Historisch
Zelem - Bezienswaardigheden
Home
wapenschild zelem
Zelem - Sint-Jansberg Nu

Een eeuwenoud klooster met een verhaal

Sint-Jansberg Nu vanuit de lucht

Sint-Jansberg nu vanuit de lucht.

Glooiende heuvels, groene bossen, grazige weiden. Als onaangeroerd door de tijd ligt het Sint-Jansbergklooster in zijn goddelijke omgeving. Ver van de wereld en toch slechts op een boogscheut van de A2 Lummen-Leuven en de E313 Hasselt-Antwerpen.

Ooit vonden de Kartuizers, een middeleeuwse monnikenorde, hier het evenwicht tussen lectuur, studie en handenarbeid. Ze leefden er vele eeuwen. Toen zij verjaagd werden door plunderingen, veranderde het stille, vrome klooster in een Hof de Plaisantie, een riant oord voor rijke, adellijke feesten. Tot de zusters Dominicanessen de gewijde stilte weer terugbrachten.

Vandaag zijn ook de Dominicanessen verdwenen. En gewijd is de stilte ook niet meer. Maar het klooster staat er. Met zijn prachtige 4 ha grote park, zijn oude boomgaard, middeleeuwse omwalling, met zijn 15e eeuwse kapittelzaal. En met een nieuw verhaal.

Een kartuizerklooster, een adellijk hof van plezier, een vakschool met een duister kantje en een huis van stilte voor Dominicanessen: het statige Sint-Jansbergklooster in het Limburgse Zelem heeft al vele bestemmingen gehad.

"De kapel is een van de oudste overblijfsels van een kartuizerklooster in de Lage Landen, enig in zijn soort. Daarnaast heeft de kapittelzaal, zoals we de ruimte ook noemen, iets van elke periode uit zijn geschiedenis geërfd. Daardoor ontstaat een speciale, mooie mix. Als je de plek verlicht met kaarsen is het pure romantiek!" Kunsthistorica Iris Rademaekers heeft haar hart verloren aan het Sint-Jansbergklooster. In 1998 trouwde ze er in de feestzaal. "Een jaar later gingen we uit nieuwsgierigheid een kijkje nemen in het poorthuis dat te koop stond. We wonen er ondertussen acht jaar, echt uniek."

Sint-Jansberg - Het Poortgebouw

Het poortgebouw nu.

Moorddiners

Het Sint-Jansbergklooster ligt op een groen domein van vier hectare. Zijn rijke geschiedenis begint in 1329 als de kartuizers, monniken die hun leven in stilte en aparte cellen doorbrengen, er hun klooster stichten. "Een van hen is Hendrik de Piro, prior in Zelem en één van de eerste professoren in de rechten in Leuven. In 1429 schrijft hij als rector de eerste statuten van de jonge universiteit. De kartuizers maken ook tal van incunabelen (gedrukte documenten van voor 1501 - red.). Na de Franse invallen in 1794 wordt het klooster afgeschaft en moeten de broeders vluchten."

Niet veel later komen adellijke families op de proppen die het riante domein gebruiken voor feestjes en banketten." Er is zelfs een kelder gebouwd onder de kapel om hun ijs in te bewaren. Jammer genoeg breken ze heel wat af maar hun salons met kristallen luchters en fluwelen behang kan je vandaag nog bewonderen. Het vervallen pand wordt in 1919 verbouwd tot vakschool en internaat waar de weeskinderen uit de streek onder meer kunnen leren timmeren, leerlooien en wielen maken. Na misbruik door een van de broeders en een moord op een leerling wordt de school in duistere omstandigheden gesloten. In 1928 brengen de strenge Dominicanessen de stilte terug. Als ze in 1993 het grote pand niet meer kunnen onderhouden, wordt het verkocht aan de bvba de Kartuizer die er feesten, seminaries, moorddiners en andere evenementen organiseert."

De boomgaard van Sint-Jansberg

De boomgaard van Sint-Jansberg.

Beschrijving

Voormalig kartuizerklooster "Sint-Jansdal". In 1329 gesticht door de Heer van Diest en zijn tweede echtgenote Johanna van Vlaanderen. Eerste klooster z.g. "domus nobilium" uitgebouwd tijdens de 14e en 15e eeuw. In 1582 volledig verwoest door de troepen van Oranje; de rijkste bibliotheek van het land van Loon ging toen verloren met o.m. de werken van Pieter Dorland en de handschriften van Hadewijch. Vanaf 1602 wederopbouw van de kloostergang en het gasthof onder abt Laurenz Serjants; de gotische kapel van 1459 werd van 1616 tot 1618 hersteld door abt Thierry de Stompwijck.

De gotische kapel uit 1459
Sint-Jansberg gezien van over de achterliggende velden

Sint-Jansberg gezien van over de achterliggende velden.

De gotische kapel uit 1459 op het Sint-Jansbergdomein.

Midden 17e eeuw, vernieuwde bouwactiviteit met de oprichting van het poortgebouw (1647) en het gastenhuis met de z.g. "Sint-Janstoren" (1663). Tijdens de tweede helft van de 18e eeuw, classicistische verbouwingen aan interieurs (1753) en vensters (1765). Bij de inval der Franse troepen in 1794 werd het klooster geplunderd en in 1796 afgeschaft en verkocht aan de heer Libotton, waarna het in 1798 door de heer Gericke werd ingericht als zomverblijf. De volgende (privé)-eigenaar, de heer Fishbach-Malacord, verbouwde de kapel in neogotische stijl. In 1928 werd het klooster gekocht door een dominicanessen-gemeenschap.

Het door de adel sterk begunstigde klooster ontwikkelde een grote letterkundige bedrijvigheid, verwierf een grote faam als boekbinderscentrum en muntte uit als onderwijsinstelling.

Foto van het imposante sint-jansbergcomplex met de ommuring

Mooie foto van een groot deel van het Sint-Jansbergcomplex met ommuring.

Indrukwekkend ommuurd complex gebouwen, gelegen op een heuvel, temidden der velden en boomgaarden. Een gekasseide weg leidt naar de huidige ingang, die de noordvleugel in twee delen splitst: aanleunend tegen de zijgevels van deze gebouwen bevinden zich twee identieke gebouwtjes (tweede helft 18e eeuw) van gecementeerde baksteen onder zadeldaken (kunstleien) met schild, waaraan het inrijhek is opgehangen.

Poortgebouw, met de vroegere vrouwenvertrekken, thans in twee woningen verdeeld. Gebouw van anderhalve bouwhoogte, onder zadeldak (Vlaamse pannen en kunstleien), op de makelaar der poort gedateerd 1647. Bakstenen gebouw met een hoge plint en banden van ijzerzandsteen, afgewerkt met een overhoekse en rechte muizetandfries. Verhoogde monumentaal opgevatte barokke poort, afgezet met ijzerzandstenen hoekstenen. Gedrukte rondboogpoort in zandstenen omlijsting met kwarthol beloop, voorzien van imposten, geprofileerde druiplijst met gestrekte uiteinden en een bewerkte sleutel met korte druiplijst. Origineel houtwerk met rijk versierde makelaar. In de zwikken en boven de sleutel, zandstenen panelen met diamantkopmotief. Hierboven twee rechthoekige venstertjes in een geprofileerde zandsteenomlijsting geflankeerd door vleugelstukken en bekroond met een gebogen zandstenen fronton op de druiplijst; hiertussen een cartouche met het Lam Gods. Op de zware, bekronende druiplijst is een door rankwerken en voluten geflankeerd aedicula geplaatst, dat een entablement draagt voorzien van een driehoekig fronton met vaasbekroning. In het aedicula is een rondboognis met schelpmotief uitgespaard, geflankeerd door cornucopiae; in de nis een beeld van Sint-Jan-de-Doper.

De poort is geflankeerd door twee gedrukte rondboogdeurtjes in een zandstenen omlijsting met kwartholle neg en voorzien van een smalle druiplijst met gestrekte uiteinden. Een rechthoekig venstertje boven elke deur. De gevel vertoont verder enkele oculi op de halve verdieping en twee bewaarde, zij het aangepaste kruiskozijnen. Het linkergedeelte werd in de tweede helft van de 18e eeuw in classicistische stijl aangepast: in de voorgevel twee rechthoekige vensters met lekdrempels, in de achtergevel op de eerste bouwlengte, rechthoekig venster in licht uitspringende zandstenen omlijsting met geprofileerde druiplijst en op de twee bouwlengtes steekboogvensters in uitspringende, gecementeerde omlijsting. De twee gekoppelde poorten rechts zijn waarschijnlijk recente aanpassingen. Gecementeerde achtergevel en dito zijgevels, voorzien van schouderstukken en aandak.

De vleugel ten zuiden van de binnenplaats, het huidig dominicanessenklooster, is een L-vormig complex, bestaande uit drie onderscheiden delen. De volledige cementering der gevels maakt een grondig onderzoek onmogelijk. Het rechtergedeelte, het voormalige gastenkwartier, twee bouwlengtes onder gebogen zadeldak (kunstleien) is waarschijnlijk het oudste; de kern van 1602 iszichtbaar in enkele renaissancemotieven aan het dakvenster en de rechterzijgevel: de aandaken van beide eindige op voluten met spiraalmotief en zijn voorzien van een topstuk (overhoeks op het dakvenster) met bolbekroning. Eerste aanpassing in het midden van de 17e eeuw: hiervan getuigen twee rondboogpoorten in de rechter zijgevel, gelijkaardig aan die van het poortgebouw; uit deze periode dateert ook de oprichting van de z.g. Sint-Janstoren (1663) naast de rechter zijgevel, die thans zijn oorspronkelijke spits heeft verloren. Enkele vensters uit de tweede helft van de 18e eeuw in zij- en achtergevel verwijzen naar een volgende aanpassing: classicistische opvatting der gevels met zandstenen steekboogvensters in vlakke omlijsting, voorzien van een smalle geprofileerde druiplijst met gestrekte uiteinden en een kalkstenen onderdorpel. In de achtergevel enkele gelijkaardige deuren. Tenslotte werden in de tweede helft van de 19e eeuw de aanbouwsels tegen de voorgevel aangebracht, evenals de spitsboogvensters in voor- en achtergevel.

Het linkergedeelte is in traditionele stijl gebouwd en dateert waarschijnlijk uit de 17e eeuw. Twee bouwlengtes onder zadeldak (kunstleien), voorzien van twee getrapte dakvensters met door druiplijsten afgelijnde rondboogvensters. Rechthoekige, gecementeerde vensters. Zijtrapgevels. Aanpassing uit de tweede helft van de 18e eeuw zoals in het hoger beschreven gedeelte, zichtbaar in de classicistische ordonnantie der achtergevel.

De haakse vleugel, is uit de tweede helft van de 17e eeuw of uit de eerste helft van de 18e eeuw, twee bouwlengtes onder zadeldak (kunstleien), heeft een classicistische gevelindeling met getoogde vensters in een vlakke, zandstenen omlijsting voorzien van een licht uitspringende sluitsteen met korte druiplijst. Wegens de ontoegankelijkheid van het klooster (slot) kan dit gedeelte niet gedetailleerd besproken worden. Dit geldt eveneens voor de andere, oostelijke gedeelten (waarschijnlijk 19e eeuws, te oordelen naar de luchtfoto), en de resten van een kleine kerk die zich in de kloostertuin bevindt.

In de weiden voor het klooster, resten van een gotische kapel. Waarschijnlijk ingekort, bakstenen gebouw, thans onder zadeldak (tichelen) op rechthoekige plattegrond met driezijdige sluiting. Steunberen met tweevoudige versnijding, resten van een ijzerzandstenen plint en aangepaste muuropeningen.

Bibliografie

RAYMAEKERS J., Historische oogslag op het voormalig Karthuizers-klooster (Noord en Zuid, 2, 1863, p. 113-123, 182-188, 193-208, 318-327, 373-376, 394-416).

VRANCKEN J., Het Oude Zelem (Overdruk uit Eigen Schoon en De Brabander, 1962-1963, p. 105-206).

Monasticon Belge, VI, Province de Limbourg, Luik, 1976, p. 293-334.

Bron: Schlusmans F. met medewerking van Gyselinck J., Linters A., Wissels R., Buyle M. & De Graeve M.-Ch. 1981: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Hasselt, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 6N1 (A-Ha), Brussel - Gent.