ons dorp - focus


Welkom in Zelem!

           
banner
Zelem - Geografisch
Zelem - Historisch
Zelem - Bezienswaardigheden
Home
wapenschild zelem
Zelem - De Schanskapel

Even terug in de tijd

Op de hoek van de Stationsstraat en de Halensestraat stond ooit een kleine kapel. Aan de overzijde lag de Nieuwe Schans. De buurt of het gehucht de Schans dankt haar naam aan de "Nieuwe Schans". Een met brede gracht omwalde verschansing van ca 1 ha groot, ontstaan tijdens de 17e eeuw. Lag begrepen tussen de thans overwelfde Donderbosbeek (Steenbergstraat), de Schansstraat en (met ingang langs) de Halensestraat. Het kapelleke van de Schans, een eenvoudig, in baksteen opgetrokken vierkantige zuil met zadeldak, herbergde in een nis het beeld van O.-L.-Vrouw. Tijdens de kruisdagen (van maandag tot woensdag na Hemelvaartsdag) kwam de bidprocessie op de tweede dag tot aan deze kapel om van daar terug te keren naar de kerk. Ook de sacramentsprocessie, deze processie ging uit op de zondag na sacramentsdag (tweede donderdag na Pinksteren), traditioneel ook kermiszondag te Zelem, deed deze plaats aan om vervolgens via de Steenbergstraat weer naar de kerk te trekken.

Begin van de twintiger jaren van vorig eeuw wilden de echtgenoten Leo Vranken-Laureys op de plaats van de kapel een handelshuis bouwen. Het kapelleke moest wijken. Bij pastoor Henderickx en de buurtbewoners zorgde dat voor heel wat opschudding. De jaarlijkse kruis- en sacramentsprocessie aan de Schans zonder kapel, dat kon gewoon niet.

Leo Vranken zorgde zelf voor de oplossing, in de zijgevel van zijn nieuwe woning, kant Halensestraat, liet hij een nis aanbrengen met daarin het origineel beeld van O.-L.-Vrouw uit de afgebroken kapel. De nis met beeld is er nog atlijd te zien.

Nis die gemaakt werd nadat de oorspronkelijke Schanskapel werd afgebroken. De nis bevindt zich momenteel nog steeds op de hoek van het kruispunt Stationsstraat - Halensestraat.

Nis die gemaakt werd nadat de oorspronkelijke Schanskapel werd afgebroken. De nis bevindt zich momenteel nog steeds op de hoek van het kruispunt Stationsstraat - Halensestraat.

Maar het gaf de bewoners van de omgeving geen voldoening, het was geen echte kapel. Samen met schepen Germanus Brems, eveneens van de buurt, verzochten zij de gemeente om steun voor de bouw van een kapel op de hoek van Schansstraat en Steenbergstraat. Met voorkeur aan de kant van de Schans. Komende van het dorp zou men dan recht naar de voorgevel van de kapel toegaan en dat was wenselijk voor de processie. Doch de bezitters van deze eigendom waren niet geneigd om grond af te staan. De familie Vermeyen daarentegen bezat aan de overzijde een weide en wilde kosteloos een stuk grond afstaan. De bewoners van het gehucht zouden van hun kant kosteloos alle bouwmaterialen vervoeren. Daar bovenop hadden ze samen met de Pastoor voor 6.000 fr. aan giften ingezameld. Gezien al deze inspanningen van de buurt werd het verzoekschrift op de gemeente gunstig onthaald. Vandaar ook dat op de gemeenteraad van 18 september 1926 met éénparigheid van stemmen beslist werd een nieuwe kapel te bouwen op een stuk grond die de wed. Vermeyn-Demulder aan de gemeente schonk. De ontbrekende som van 9.330 fr., om de bouw van de kapel te kunnen voltooien, werd eveneens toegekend. Voor dit laatste was er wel enig voorbehoud daar de Hogere Overheid ook haar goedkeuring moest geven. Niets kon nu nog de bouw van de kapel verhinderen op de hoek van Steenbergstraat en Schansstraat (kant dorp). Het preciese bouwjaar is niet erg duidelijk, volgens sommige bronnen lijkt het dat men in 1925 reeds begonnen was met de bouwwerken.

De Schanskapel enkele jaren geleden in verwaarloosde staat voor de huidige renovatie.

De huidige Schanskapel

De kapel is een ontwerp van Max Porters, onderwijzer aan de ambachtsschool op de Sint-Jansberg. Deze school zou het dakwerk en het torentje gemaakt hebben.

Het geheel is te omschrijven als een bakstenen gebouw, geplaatst op een brede sokkel in natuursteen gemetseld van ca. 1 meter hoogte. Tien gietijzeren zuilen (gemaakt en geleverd door de gieterijen van Zelem) eveneens aangebracht op deze sokkel omringen de éénbeukige kapel en dragen het overstekend dak waardoor rondom een gaanderij ontstaat. De dakbedekking bestaat uit natuurleien, op de nok bekroond met een open houten vierkantig torentje. De achthoekige spits is eveneens met leien bedekt en getopt met een bol, een kruis en een windhaan. Eigenaardig genoeg bevat het torentje geen klok.

Via een stenen trap bereikt men de gaanderij en de dubbele ingangsdeur. Het glas in deze hoge deuren en het halfrond erboven worden afgeschermd door een gietijzeren raamwerk met bloemmotieven en krulwerk. Boven deze inkom en in een ronde uitsparing staat te lezen: "Moeder van Smarten". Het geheel komt mooi tot zijn recht door een uitsparing, in de vorm van een verlengde halve boog, in het wit geschilderd opstaand houtwerk dat de voorkant van het dak sluit.

De zeven smarten van Maria zijn leesbaar aangebracht in de gaanderij, elk in een nis onder één van de zeven vensters van de kapel, te beginnen met: "Voorzegging van Simeon", "Vlucht naar Egypte", "Verlies van Jezus in de Tempel", "Ontmoeting van Jezus met het Kruis", "Kruisdood van Jezus", "Afneming van het Kruis", "Graflegging van Jezus".

Binnen in de kapel staat een eenvoudig houten altaar waarop een levensgrote Piëta, en gezeten beeld van Maria als Moeder van Smarten, die met het dode lichaam van Jezus op haar schoot medevoelen moet opwekken. Als voetschrift staat er "Mater Doloroza" (Latijn voor "Moeder van Smarten", naamfeest op 15 september), te lezen.

Het altaar met trede en monogram is net als de binneninrichting van de kapel in wit en blauw geschilderd. Opmerkelijke is dat deze kapel over elektrische verlichting beschikt. Verder sierden talrijke beeldjes, vazen en kandelaars het geheel (in 1991 werd de kapel opengebroken en werden alle ornamenten ontvreemd, enkel een groen vaasje kon gerecupereerd worden - de dieven werden wel gevat). In de linkse deur is een offerblok aangebracht, met deze giften onderhoud de buurt de kapel. Tijdens de meimaand wordt hier ook nog traditiegetrouw alle dagen het rozenhoedje gebeden.

De Schanskapel na de renovatie die voltooid werd begin 2011.

De Schanskapel na de renovatie die voltooid werd begin 2011.

Maar met de huidige renovatie pronkt deze kapel als vanouds aan de Schans en blijft ze een herkenbaar gegeven van het dorp Zelem. Zeker de buurt maar ook menig Zelemnaar is terecht fier en dankbaar om de monumentale zorg die de stad Halen aan deze kapel wenste te besteden.

© Heemkring Sint-Jansdal Zelem.

De Schanskapel enkele jaren geleden in verwaarloosde staat voor de huidige renovatie.