ons dorp - focus


Welkom in Zelem!

           
banner
wapenschild zelem
Zelem - Geografisch
Zelem - Historisch
Zelem - Bezienswaardigheden
Home

Zelem - het (verdwenen) grondgebied

Zeelhem, op de grens van Brabant gelegen, was eene heerlijkheid, oorspronkelijk leenroerig aan het Graafschap Loon, later aan de Bisschoppen van Luik. De heerlijkheid bestond uit het dorp Zeelhem en de gehuchten Hees, Hettenrooi, Vinnenbroek, Bakel en Colenberg (1651 C. Huygens).

http://www.dbnl.org/tekst/_taa005187001_01/_taa005187001_01_0015.php

Waaruit: 1-Zelem, 2-Hees, 3-Hettenrooi (Hertenrode), 4-Vinnenbroek, 5-Bakel, 6-Kolenberg,
7-Blanklaar.

Oude en nieuwe grenzen van Zelem

(Plan van het volledige grondgebied van Zelem, vroeger en nu (de blauw, rood en groene gebieden behoren niet meer tot het grondgebied)).

Zelem bezat na 1830 nog een groot stuk grondgebied boven de Heesstraat dat zelfs voorbij de N29 kwam (baan Diest-Beringen) tot tegen de Vleugtstraat.

Volgens getuigenissen behoorde het blauw omlijnd gebied (Hertenrode bos) vroeger ook tot Zelem. Dit zou ten gevolge zijn van een grenscorrectie tussen Brabant en Limburg.

Het groen omlijnde gebied, Blanklaar, behoorde wel tot Zelem (zie tekst hier verder onder, verzoek aan de koning van gemeente Meldert).

Het rood afgelijnde gebied (Hertenrode) werd NA de FUSIE met Halen omgewisseld tegen een onbenullig lapje grond in de buurt van de sportterreinen "De Kambergen".

Purperen lijn = oorspronkelijke gemeentegrens

Blijkbaar was er op 24 april 1851 een verzoek van Meldert, gericht aan de koning om de gehuchten Hertenrode en Blanklaar van Zelem bij Meldert te voegen (onderstaand telkens de originele tekst in het Frans, met de Nederlandse vertaling eronder):

Stratenplan stad Halen van na de fusie

Stratenplan afgeleverd door Stad Halen na de fusie, hier enkel het gedeelte van Zelem afgebeeld. Duidelijk is hier dat Hertenrode of een gedeelte hiervan nog bij Zelem hoorde.

De loop van de Oude Demer

Aan de zuid- en westzijde WAS de loop van de "Oude Demer" de grens van Zelem.

Vergelijking tussen een Ferrariskaart (1777) en een huidige satellietfoto.

De loop van deze beek, op de Ferrariskaart onjuist Swert Beek genoemd, kan men nog altijd zien op de satellietfoto.

Situeringsplan oude burcht en oude kerk van Zelem

Westzijde,

De weiden bij de burcht van Zelem hebben, zoals Vrancken (blz. 39) schrijft, nog lang de naam Borchbeemden gedragen. Deze weiden lagen ten zuiden van de Demer en hoorden toe aan de heer van Zelem. Zo wordt in 1664 gezegd: "competeert den Heere die borghbeempden gelegen ouer den demer bij die kercke van zeelhem sijnde Luijcxschen gronde, groot 4 1/2 boenderen" (Rijksarchief Hasselt, Heerlijkheid Zelem 5/1, 7). De Borchbeemden lagen dus, van Zelem uit gezien, over de Demer, maar hoorden onder Zelem en onder het prinsbisdom Luik; ze hadden een oppervlakte van ongeveer 6 hectare. Deze weiden waren van de rest van Zelem gescheiden door de Demer, sinds deze rivier op die plaats was rechtgetrokken. Dit gebeurde voor 1486, want in een stuk uit dat jaar lezen we dat de grens van Zelem ging "slancks der demere tot opten paelwiel, vanden paelwiel tot opten swerten heeseleere die stondt achter die aude borght ende voirt aldaer die oude demer plach te gaene tot in die nuwe demere" (Rijksarchief Hasselt, Gemeente Zelem 2). De Paalwiel was, volgens een stuk uit hetzelfde jaar, "eenen bempt gelegen ouer den demer daer de paelen van zelck en zeelhem scheijden" (ibid. 3); volgens F. Cleeremans lag deze weide onder Halen (2). Tot de Paalwiel vormde de Demer dus de grens van Zelem, maar vandaar volgde de grens de loop van de oude Demer, achter de oude burcht door (van Zelem uit gezien), naar de nieuwe Demer.

Na de rechttrekking bleef de oude Demer, zuidelijk van de nieuwe Demer, de grens vormen van Zelem met Zelk-Halen en met Webbekom. Zo komt het dat Zelem tot in 1976 een stuk had ten zuiden van de Demer.

(2) F. Cleeremans, Tononvmie van Halen en Loksbergen (dissertatie KU Leuven 1928), nr. 820. De naam Paalwiel komt waarschijnlijk van een "paal" (grenspaal?) bij een "wiel", d.i. kolk of snel stromend water, (bij een bocht?) van de Demer. Zie J. Breugelmans, Het beheer van de Demer tijdens de 17e en 18e eeuw (licentiaatsverhandeling KU Leuven 1980), blz. 263-265. H. Claes, Het oudste verleden van Webbekom, in Oost 11, 1974, blz. 74.

http://www.oostbrabant.org/Tijdschriften/Oostbrabant/1980-3/div5div1.html

Na de fusie lag de gedenksteen van de Zelemse waterburcht op "verkeerd grondgebied", een lokale bouwheer zou hem verwijderd hebben. De gedenksteen is tot op heden spoorloos.

De Loop van de Oude Demer op de Ferrariskaart

Zelfde gebied op de Ferrariskaart, links van het Sint-Jansberg Klooster.

Op onderstaande kaart (uit 1757, dus een beetje ouder dan de Ferrariskaart), is de loop van de Oude Demer goed zichtbaar en ziet men duidelijk de grens tussen het toenmalige Prinsbisdom Luik en het Hertogdom Brabant. Halen en Zelk behoorden toen immers nog tot het Hertogdom Brabant. Na de Franse revolutie werden Halen en Zelk (1815) bij Limburg gevoegd zodat de grens tussen het Prinsbisdom Luik en het Hertogdom Brabant hier wegviel. De grens bleef wel bestaan tot in 1976 (fusie Halen en Zelem) als gemeentegrens tussen beide gemeenten.

Uittreksel 1 uit de notulen van de deputatie van Limburg

De Heer Hermans dient, namens de tweede commissie, het volgende verslag in dat, zoals in de zaak van Mechelen en Boorsheim, tot een uitstel van onbepaalde duur van de vraag om afbakening van de grenzen tussen de gemeenten Zeelhem en Meldert:

"Door verzoek dat aan de Koning is gericht, op de datum van 24 april 1851, vraagt het gemeentebestuur van Meldert dat de wetgevende macht de rectificatie van de grenzen tussen zijn gebied en dat van Zeelhem beveelt, en dat drie huizen, gelegen in het gehucht Hertenrode en drie anderen in het gehucht Blanklaar, onttrokken worden samen met hun afhankelijkheden van de gemeente van Zeelhem en toegevoegd worden aan die van Meldert."

"Deze vraag is gebaseerd op de kadastrale verrichtingen en dat deze gehuchten verder verwijderd zijn van Zeelhem dan van Meldert. De gemeente Zeelhem, van zijn kant, protesteert tegen dit project dat de afbakening en onttrekking van deze gehuchten van zijn grondgebied als doel heeft."

Uittreksel 2 uit de notulen van de Limburgse deputatie

"Baron de Cecil, lid van uw permanente deputatie, die in de zomer afgevaardigd werd om zich ter plaatse te begeven en de betrokken partijen te horen, is er niet in geslaagd om een overeenkomst te bereiken."

"Uit de inlichtingen die hij verzameld heeft, blijkt dat de betreffende huizen op grote afstand van het centrum van Zeelhem liggen, en ingesloten in het grondgebied van Meldert liggen. De drie eerste huizen worden door zestien en de drie laatste door twintig personen bewoond. Deze inwoners, die klaarblijkelijk een gemakkelijk leven leiden, werden elk afzonderlijk gehoord op expliciete vraag van de gemeente Meldert. Zij hebben unaniem aangegeven dat ze willen blijven behoren bij de gemeente Zeelhem waarin de meerderheid opgroeide."

"Het is duidelijk dat de ontrekking hun schade zou berokkenen. Het is immers zo dat Meldert een pastorie, gemeentehuis en een school werd ontzegt. De gemeente heeft een bevolking van 734 inwoners en heeft geen andere middelen van bestaan dan een gemeentetaks van 883-93 Fr."

"Zeelhem daarentegen, bezit al deze gebouwen en diensten, heeft een bevolking van 600 inwoners, en slechts een gemeentebelasting van 400 Fr, die bovendien binnenkort in het niet zullen verdwijnen door de inkomsten verworven uit hun naaldbossen."

"In elk geval, zou de toevoeging van de gehuchten in kwestie, het jaarlijkse inkomen van Meldert slechts met vijftig Frank verhogen."

"De tweede commissie, die me had opgedragen dit rapport over te maken, gezien de verschillende meningen van de gemeenteraden en de vasthoudendheid van de inwoners van de gehuchten, gaat er unaniem mee akkoord om u voor te stellen om dit project voor onbepaalde tijd uit te stellen, gezien dit project op een formele tegenkanting van de gemeente Zeelhem en de betreffende inwoners, stuit."

Uit "Notulen van de zittingen van de deputatie van de provincie Limburg":

Voorblad "Notulen van de zittingen van de deputatie van de provincie Limburg"
Loop van de Oude Demer.